Maqolalar
Fimoz nima: bolalarda qachon normal, qachon davolash kerak
Ko‘p ota-onalar o‘g‘lining jinsiy a’zosi uchidagi terini orqaga tortib bo‘lmasligini ko‘rib xavotirga tushadi va internetda «fimoz» so‘zini qidiradi. Yaxshi xabar: chaqaloq va kichik yoshdagi o‘g‘il bolalarda bu deyarli har doim normal holat — fiziologik fimoz. U davolashni emas, sabr va to‘g‘ri gigiyenani talab qiladi. Boshqa tomondan, chandiqli fimoz, parafimoz va kattalardagi fimoz — haqiqatan shifokor ko‘rigini talab qiladigan holatlar. Ushbu maqolada ularni qanday farqlash va qachon urologga borish kerakligini tushuntiramiz.
- Fimoz nima
- Fiziologik fimoz: bolalarda qachon normal
- Patologik fimoz va BXO (liken sklerozus)
- Fiziologik va patologik fimoz farqi
- Fimoz belgilari: nimaga e’tibor berish kerak
- Parafimoz — shoshilinch holat
- Fimozni davolash
- Sunnat (xatna): tibbiy nuqtai nazar
- Kattalarda fimoz: sabablari
- Qachon shoshilinch shifokorga borish kerak
- Ko‘p beriladigan savollar
- Doctor Hasan Medical Centerda
Fimoz nima
Fimoz — olat boshchasini qoplab turuvchi teri burmasi, ya’ni preputsiyning orqaga tortilmasligi yoki qiyin tortilishi. Tug‘ilganda preputsiyning ichki yuzasi boshchaga tabiiy ravishda yopishgan bo‘ladi, uning teshigi esa tor. Bu himoya mexanizmi: chaqaloqlik davrida u boshchani taglik va siydikning ta’siridan saqlaydi.
Fiziologik fimoz: bolalarda qachon normal
Deyarli barcha o‘g‘il bolalar fiziologik fimoz bilan tug‘iladi. Vaqt o‘tishi bilan, o‘sish va tabiiy erektsiyalar natijasida yopishmalar asta-sekin ajraladi, teri esa kengayadi. Bu jarayon har bir bolada o‘z tezligida kechadi: kimdadir 3–4 yoshda, kimdadir maktab yoshida, ko‘pchilikda esa o‘smirlik davrigacha teri o‘z-o‘zidan ochiladi. Shuning uchun 5–7 yoshli bolada preputsiy hali to‘liq tortilmasa va boshqa shikoyat bo‘lmasa, bu kasallik hisoblanmaydi.
Ba’zan preputsiy ostida oq-sarg‘ish «donachalar» ko‘rinadi — bu smegma, ya’ni ajralayotgan hujayralar to‘plami. Ular yiring emas va vaqt o‘tib o‘zi chiqib ketadi.
Nega terini majburan tortish mumkin emas
Eng katta xato — «ochib qo‘yish» maqsadida terini kuch bilan orqaga tortish. Bu mayda yorilishlarga, qon ketishiga, keyinchalik esa chandiqqa olib keladi. Aynan shu chandiq oddiy fiziologik fimozni haqiqiy, patologik fimozga aylantirishi mumkin. Bundan tashqari, majburan tortilgan tor teri boshcha orqasida qisilib qolib, parafimozga sabab bo‘lishi mumkin. Gigiyena oddiy: cho‘milishda tashqi tomondan iliq suv bilan yuvish, sovunni ichkariga kiritmaslik; teri o‘zi bemalol ochila boshlaganda — yengil tortib yuvish va albatta joyiga qaytarish.
Patologik fimoz va BXO (liken sklerozus)
Patologik, ya’ni ikkilamchi fimoz — preputsiy uchida oqish, qattiq, elastikligini yo‘qotgan chandiqli halqa hosil bo‘lishi. Sabablari: takroriy yallig‘lanishlar, majburan tortish natijasidagi jarohatlar va liken sklerozus — bolalarda u ko‘pincha BXO (balanitis xerotica obliterans) deb ataladi. Liken sklerozus terini oqartiradi, yupqalashtiradi va qisqartiradi; o‘z-o‘zidan o‘tmaydi va ba’zan siydik chiqarish kanali teshigini ham toraytiradi. Bunday holatda kremlar odatda vaqtinchalik yordam beradi, asosiy davo esa jarrohlik.
Fiziologik va patologik fimoz farqi
| Belgi | Fiziologik fimoz | Patologik fimoz |
|---|---|---|
| Yoshi | Chaqaloq va kichik bolalar, o‘smirlikkacha | Istalgan yoshda, ko‘pincha 5 yoshdan keyin va kattalarda |
| Preputsiy uchi | Yumshoq, pushti, ohista tortilganda «gul» kabi ochiladi | Oqish, qattiq chandiqli halqa |
| Vaqt o‘tishi bilan | Asta-sekin o‘zi ochiladi | Yaxshilanmaydi yoki yomonlashadi |
| Shikoyatlar | Odatda yo‘q | Og‘riq, yorilish, takroriy yallig‘lanish, siyish qiyinligi |
| Yondashuv | Kuzatuv va gigiyena | Krem kursi yoki operatsiya |
Fimoz belgilari: nimaga e’tibor berish kerak
- Siyishda preputsiyning «pufak» kabi shishishi. Fiziologik fimozda bu tez-tez uchraydi va o‘zi xavfli emas. Ammo oqim juda ingichka bo‘lsa, bola kuchanib siysa yoki siyish uzoq davom etsa, ko‘rikdan o‘tish kerak.
- Takroriy balanopostit — boshcha va preputsiyning qizarishi, shishishi, og‘riq va ajralma. Bir martalik yengil yallig‘lanish ko‘p bolalarda bo‘ladi, takrorlanishi esa davolash uchun ko‘rsatma.
- Siydik yo‘llari infeksiyalari, ayniqsa siydik tizimida boshqa tug‘ma o‘zgarishlari bor bolalarda.
- Kattalarda — erektsiyada og‘riq yoki terining tortilishi, yorilishlar, jinsiy aloqada noqulaylik, gigiyena qiyinligi.
Siyish buzilishlari ba’zan tungi siydik tuta olmaslik bilan birga kechadi — bunday holatda bolalarda enurez haqidagi maqolamiz foydali bo‘ladi. Agar bir vaqtda yorg‘oq sohasida og‘riq yoki shish bo‘lsa, buni alohida baholash kerak: moyak og‘rig‘i shoshilinch holat bo‘lishi mumkin.
Parafimoz — shoshilinch holat
Parafimoz — orqaga tortilgan tor preputsiyning boshcha orqasida qisilib qolishi va joyiga qaytmasligi. Boshcha tez shishadi, ko‘karadi, kuchli og‘riq paydo bo‘ladi. Bu holat qon aylanishini buzadi, shuning uchun darhol shifokorga yoki shoshilinch yordamga murojaat qilish kerak. Uyda kuch bilan qaytarishga urinish shishni kuchaytiradi; shifokor og‘riqsizlantirish bilan maxsus usulda qaytaradi, keyinchalik esa odatda rejali davolash tavsiya qilinadi.
Fimozni davolash
Gigiyena va kuzatuv
Shikoyatsiz fiziologik fimozda davolash shart emas — faqat to‘g‘ri gigiyena va vaqti-vaqti bilan pediatr yoki urolog ko‘rigi kifoya.
Mahalliy gormonal krem kursi
Agar bolada shikoyatlar bo‘lsa yoki teri tor bo‘lib qolsa, birinchi qadam ko‘pincha mahalliy kortikosteroid krem kursi bo‘ladi. Krem preputsiy uchiga surtiladi va bir necha hafta davomida teri ohista cho‘zib boriladi. Bu usul ko‘pchilik bolalarda samarali va ko‘p hollarda operatsiyaning oldini oladi. Krem turi, muddati va surtish usulini shifokor tayinlaydi — o‘zboshimchalik bilan uzoq ishlatish terini yupqalashtiradi.
Operatsiya: qachon kerak
Operatsiya quyidagi hollarda ko‘rib chiqiladi: chandiqli patologik fimoz va liken sklerozus, krem kursi samara bermaganda, takroriy balanopostit yoki siydik infeksiyalari, parafimozdan keyin. Ikki asosiy usul bor: preputsioplastika — teri saqlanib, faqat tor halqa kengaytiriladi; va sunnat (sirkumtsiziya) — preputsiyni to‘liq olib tashlash. Usulni shifokor holatga va oilaning xohishiga qarab tanlaydi.
Sunnat (xatna): tibbiy nuqtai nazar
O‘zbekistonda xatna ko‘p oilalar uchun muhim diniy va madaniy an’ana, va bu qaror oilaga tegishli. Tibbiyot nuqtai nazaridan eng muhimi — uning xavfsiz o‘tkazilishi. Xatna tibbiy muassasada, sterillik sharoitida, og‘riqsizlantirish bilan va malakali mutaxassis tomonidan bajarilishi kerak. Undan oldin bolani shifokor ko‘rishi lozim: ba’zi tug‘ma holatlarda — masalan, gipospadiya (siydik kanali teshigining noto‘g‘ri joylashuvi) yoki «yashiringan» olatda — preputsiy keyinchalik tiklash operatsiyasi uchun kerak bo‘lishi mumkin, shuning uchun xatna kechiktiriladi. Oilada qon ivishi buzilishlari bo‘lsa, oldindan tekshiruv zarur.
Kattalarda fimoz: sabablari
Kattalarda fimoz ko‘pincha hayot davomida paydo bo‘ladi. Eng ko‘p uchraydigan sabablar:
- qandli diabet — siydik va to‘qimalardagi ortiqcha glyukoza zamburug‘li yallig‘lanishga qulay sharoit yaratadi, takroriy yallig‘lanish va mayda yorilishlardan keyin teri chandiqlanadi. Shu sababli kattalarda yangi paydo bo‘lgan fimozda qondagi qand va glikirlangan gemoglobinni tekshirish tavsiya etiladi; natija o‘zgargan bo‘lsa — endokrinolog maslahati;
- liken sklerozus — oqish, yupqa, oson yoriladigan teri;
- takroriy balanopostitlar va jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar;
- gigiyena yetishmasligi yoki, aksincha, agressiv vositalar bilan tez-tez yuvish.
Kattalardagi fimoz erektsiyada og‘riq, jinsiy hayotda noqulaylik va ruhiy taranglikka sabab bo‘ladi. Erkaklar salomatligining kengroq masalalari bo‘yicha androlog ko‘rigi haqidagi maqolamizni ham o‘qishingiz mumkin. Uzoq yillar davolanmagan fimoz va surunkali yallig‘lanish kam uchraydigan, ammo jiddiy kasalliklar, jumladan olat o‘smasi xavfini oshiradi, shuning uchun muammoni kechiktirmaslik kerak.
Qachon shoshilinch shifokorga borish kerak
- tortilgan teri boshcha orqasida qisilib, joyiga qaytmasa (parafimoz);
- bola umuman siya olmasa yoki siyish juda og‘riqli bo‘lsa;
- boshcha va preputsiy keskin shishib, qizarsa, yiringli ajralma va isitma paydo bo‘lsa;
- majburan tortishdan keyin qon ketsa yoki yorilish paydo bo‘lsa;
- yorg‘oqda to‘satdan kuchli og‘riq boshlansa.
Ko‘p beriladigan savollar
Bolada fimoz necha yoshgacha normal?
Shikoyat bo‘lmasa, fiziologik fimoz maktab yoshida va hatto o‘smirlik davrigacha normal hisoblanadi. Ko‘pchilik bolalarda teri o‘z-o‘zidan asta-sekin ochiladi.
Preputsiyni o‘zim ochib qo‘ysam bo‘ladimi?
Yo‘q. Majburan tortish yorilish, chandiq va parafimozga olib keladi. Teri o‘zi ochila boshlagandagina yengil tortib yuvish va joyiga qaytarish mumkin.
Siyishda teri pufakdek shishsa, bu xavflimi?
Fiziologik fimozda bu ko‘p uchraydi va o‘zi operatsiya uchun ko‘rsatma emas. Oqim juda ingichka bo‘lsa, bola kuchansa yoki yallig‘lanish takrorlansa, urologga ko‘rinish kerak.
Fimozda gormonal krem xavfsizmi?
Shifokor tayinlagan qisqa kurs fimozda xavfsiz va samarali hisoblanadi. Uni o‘zboshimchalik bilan uzoq ishlatish terini yupqalashtirishi mumkin.
Parafimozda nima qilish kerak?
Bu shoshilinch holat: darhol shifokorga yoki tez yordamga murojaat qiling. Uyda terini kuch bilan joyiga qaytarishga urinmang.
Doctor Hasan Medical Centerda
Klinikada urolog fimozning turini aniqlaydi, zarurat bo‘lsa siydik tahlili va UZI tayinlaydi, kattalarga qondagi qandni tekshirishni tavsiya qiladi. Fiziologik fimozda ota-onalarga gigiyena bo‘yicha aniq tavsiyalar beriladi, davolash kerak bo‘lsa — krem kursi yoki operatsiya rejasi tushuntiriladi. Bolalar pediatr bilan birgalikda kuzatiladi.
Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.
Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz
