Maqolalar

Gipoglikemiya — qand tushib ketishi — Doctor Hasan Medical Center, Toshkent

Gipoglikemiya: qand tushib ketishi belgilari va yordam

Qon qandining keskin tushib ketishi — gipoglikemiya — ko‘pchilik uchun «diabet kasallarining muammosi» bo‘lib tuyuladi. Aslida terlash, qaltirash, to‘satdan kuchli ochlik va yurak urishi ovqatni o‘tkazib yuborgan, og‘ir mashq qilgan yoki och qoringa spirtli ichimlik ichgan har qanday odamda paydo bo‘lishi mumkin. Diabet bilan yashayotganlar uchun esa bu holat insulin yoki tabletka dozasi bilan bog‘liq eng ko‘p uchraydigan va eng xavfli asoratdir: vaqtida tanilmasa, hushdan ketish va tutqanoqqacha olib keladi. Bu maqolada gipoglikemiya qayerdan boshlanadi, belgilari qanday rivojlanadi, «15 qoidasi» nima, yaqinlaringiz og‘ir holatda nima qilishi kerak, tungi gipoglikemiyani qanday payqash mumkin va endokrinolog uni qanday tekshirib, qaytalanishini qanday oldini olishini tushuntiramiz.

Gipoglikemiya nima

Gipoglikemiya — qondagi glyukoza miqdorining 3,9 mmol/l dan pastga tushishi. Glyukoza miya uchun asosiy «yoqilg‘i», shuning uchun uning yetishmasligiga organizm darhol javob beradi: avval stress gormonlari (adrenalin, glyukagon) ajralib, ogohlantiruvchi belgilar paydo bo‘ladi, keyin miya hujayralarining o‘zi «och qoladi». 3,0 mmol/l dan past ko‘rsatkich klinik ahamiyatli, 2,8 dan past esa og‘ir hisoblanadi. Shu bilan birga uzoq vaqt yuqori qand bilan yurgan diabetli bemorlarda belgilar 4–5 mmol/l da ham paydo bo‘lishi mumkin — organizm «yangi normaga» o‘rganib qolgan bo‘ladi. Shuning uchun raqamga ham, o‘zingizni his qilishingizga ham e‘tibor berish kerak.

Kimda va nega yuzaga keladi

Eng ko‘p sabab — qandli diabet davosi. Insulin yoki sulfanilmochevina guruhidagi tabletkalar qandni tushiradi; agar doza ovqat miqdoriga yoki jismoniy yuklamaga mos kelmasa, glyukoza haddan tashqari pasayadi. Odatiy vaziyatlar:

  • Ovqatni o‘tkazib yuborish yoki kechiktirish, uglevodni odatdagidan kam yeyish;
  • Jismoniy yuklama — mashq paytida va undan keyin bir necha soat davomida mushaklar glyukozani faol yutadi;
  • Spirtli ichimlik — jigar glyukoza ishlab chiqarishni to‘xtatadi, xavf ayniqsa och qoringa va kechasi yuqori;
  • Doza xatosi — insulinni ikki marta yuborish, noto‘g‘ri hisoblash, buyrak faoliyati pasayganda dorining to‘planishi.

Diabeti bo‘lmagan odamlarda gipoglikemiya kamroq uchraydi, lekin bo‘ladi. Reaktiv gipoglikemiya — ko‘p uglevodli ovqatdan 2–4 soat o‘tib insulinning haddan ziyod ajralishi, ko‘pincha oshqozon operatsiyasidan keyin yoki prediabetda kuzatiladi. Uzoq ochlik, og‘ir jigar va buyrak kasalliklari, qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi, buyrak usti bezi yetishmovchiligi ham qandni tushiradi. Juda kam holatda sabab insulinoma — me‘da osti bezining insulin ishlab chiqaruvchi o‘smasi; u ochlikda takrorlanadigan og‘ir epizodlar bilan namoyon bo‘ladi.

Belgilari: yengildan og‘irgacha

Belgilar odatda tez — bir necha daqiqa ichida kuchayadi. Ularni darajalarga bo‘lib bilish yordam tezligini belgilaydi:

DarajaBelgilarNima qilish
YengilTerlash, qaltirash, kuchli ochlik, yurak tez urishi, lablar va barmoqlar uvishishi, bezovtalikQandni o‘lchash, «15 qoidasi»
O‘rtaBosh aylanishi, diqqat buzilishi, ko‘z oldi qorong‘ilashishi, so‘z chalkashishi, g‘alati yoki tajovuzkor xulq, uyquchanlikDarhol tez uglevod, yolg‘iz qoldirmaslik
Og‘irHushdan ketish, tutqanoq, yutish qobiliyatini yo‘qotishGlyukagon, tez yordam chaqirish

Ko‘p yillik diabetda va tez-tez takrorlanuvchi epizodlarda ogohlantiruvchi belgilar «so‘nib» qoladi — bu holat gipoglikemiyani sezmaslik deyiladi va ayniqsa xavfli: odam to‘g‘ridan-to‘g‘ri og‘ir bosqichga o‘tib ketadi. Avtonom nerv tolalari zararlangan diabetik neyropatiya bunga ko‘pincha hissa qo‘shadi.

«15 qoidasi»: o‘zingizga qanday yordam berasiz

Hushingiz joyida va yuta olsangiz, oddiy algoritm ishlaydi:

  • 15 g tez uglevod qabul qiling: 3–4 dona glyukoza tabletkasi, yarim stakan (120–150 ml) meva sharbati yoki shirin gazli ichimlik, bir osh qoshiq shakar yoki asal, 4–5 dona karamel.
  • 15 daqiqa kuting — shokolad, pechenye yoki yog‘li ovqat bilan «ustiga» yemang, ular sekin so‘riladi.
  • Qayta o‘lchang. Agar hali 3,9 dan past bo‘lsa, 15 g ni takrorlang.
  • Ko‘rsatkich tiklangach, keyingi ovqatgacha bir soatdan ko‘p vaqt bo‘lsa, murakkab uglevodli yengil tamaddi qiling (non, meva).

Epizodni glyukometr kundaligiga yozing — vaqti, qand ko‘rsatkichi, undan oldin nima bo‘lgani. Bu ma‘lumot shifokorga dozani to‘g‘rilashda eng muhim dalil bo‘ladi.

Og‘ir holat: yaqinlar nima qilishi kerak

Agar odam hushini yo‘qotgan, tutqanoq tutgan yoki yuta olmayotgan bo‘lsa, og‘ziga hech narsa solmang — sharbat ham, shakar ham: u nafas yo‘liga tushib ketishi mumkin. To‘g‘ri harakatlar:

  • Bemorni yon tomoniga yotqizing, boshini orqaga tashlamang;
  • Uyda glyukagon (in‘eksiya yoki burun spreyi) bo‘lsa, yo‘riqnomaga ko‘ra yuboring — u jigardan glyukozani ajratadi va 10–15 daqiqada hushga keltiradi;
  • Tez yordam chaqiring, ayniqsa glyukagon yo‘q bo‘lsa, 15 daqiqada hushi tiklanmasa yoki holat sulfanilmochevina tabletkalari bilan bog‘liq bo‘lsa (ularning ta‘siri ko‘p soat davom etadi va qand qayta tushadi);
  • Hushga kelgach — og‘iz orqali tez uglevod, keyin to‘liq ovqat.

Insulin oladigan har bir odamning yaqinlari glyukagon qayerda turganini va qanday qo‘llanishini bilishi kerak.

Tungi gipoglikemiya

Qandning tunda tushishi ko‘pincha sezilmay o‘tadi, lekin izlar qoldiradi: ertalab ho‘l bo‘lgan choyshab va pijama, bosh og‘rig‘i, «mashina bosib o‘tgandek» charchoq, bezovta tushlar yoki bosinqirash, uyg‘onganda yuqori qand (organizmning «qarshi zarbasi»). Bolalarda — yig‘lash, uyquda baqirish, ertalab injiqlik. Sabablari — kechki insulin dozasining ko‘pligi, kechki ovqatning yetarli emasligi, kunduzgi yuklama yoki kechqurungi spirtli ichimlik. Tekshirish usuli oddiy: bir necha kun davomida soat 2–3 da qandni o‘lchash yoki uzluksiz monitoring sensori qo‘yish. Tasdiqlansa, shifokor kechki dozani yoki insulin turini o‘zgartiradi.

Tashxis: nimani tekshiramiz

Diabetli bemorda tashxis asosan glyukometr kundaligi va ovqat/doza yozuvlariga asoslanadi — shifokor vaqt bo‘yicha naqshni ko‘radi va dozani shunga qarab to‘g‘rilaydi. HbA1c uch oylik o‘rtacha qandni ko‘rsatadi: juda «yaxshi», past ko‘rsatkich ko‘pincha tez-tez gipoglikemiya hisobiga erishilgan bo‘ladi. Diabeti yo‘q odamda esa uchta narsani bir vaqtda hujjatlashtirish muhim — belgilar, shu paytdagi past qand va uglevoddan keyin yaxshilanish (Uippl triadasi). Buning uchun epizod paytida glyukoza, insulin, C-peptid tahlili olinadi; buyrak, jigar va umumiy tahlillar, kortizol, qalqonsimon bez gormonlari tekshiriladi. Epizodlar ochlikda takrorlansa va sabab topilmasa, statsionarda nazorat ostidagi 72 soatlik ochlik sinamasi o‘tkaziladi — bu insulinomani tasdiqlash yoki inkor etishning asosiy usuli.

Profilaktika

  • Dozani shifokor bilan ko‘rib chiqing — haftada ikki va undan ko‘p epizod yoki bitta og‘ir epizod sxemani o‘zgartirish uchun yetarli sabab;
  • Muntazam ovqatlaning, ovqatni o‘tkazib yubormang, insulin yuborgandan keyin yeyishni kechiktirmang;
  • Mashqdan oldin va keyin o‘lchang: 5,5 dan past bo‘lsa oldin tamaddi qiling, uzoq yuklamada har 30–45 daqiqada uglevod oling;
  • Spirtli ichimlikni faqat ovqat bilan va kam miqdorda, yotishdan oldin qandni tekshiring;
  • Har doim yoningizda tez uglevod va «Men diabetman» kartasi yoki bilaguzuk bo‘lsin — begonalar sizga to‘g‘ri yordam berishi uchun;
  • Haydovchilar: yo‘lga chiqishdan oldin o‘lchang, 5,0 dan past bo‘lsa haydamang.

Ko‘p beriladigan savollar

Qon qandi qancha bo‘lsa gipoglikemiya deyiladi?

Umumiy chegara 3,9 mmol/l. 3,0 dan past ko‘rsatkich klinik ahamiyatli, 2,8 dan past esa og‘ir hisoblanadi. Biroq uzoq vaqt yuqori qand bilan yurgan diabetli bemorlarda belgilar 4–5 mmol/l da ham paydo bo‘ladi, shuning uchun raqam bilan birga o‘zingizni his qilishingizga ham e‘tibor bering va shubhada «15 qoidasi»ni qo‘llang.

Diabeti yo‘q odamda qand tushib ketishi mumkinmi?

Ha, lekin kamroq. Ko‘p uglevodli ovqatdan 2–4 soat o‘tib yuzaga keladigan reaktiv gipoglikemiya, uzoq ochlik, spirtli ichimlik, qalqonsimon bez yoki buyrak usti bezi yetishmovchiligi sabab bo‘lishi mumkin. Epizodlar ochlikda takrorlansa va og‘ir kechsa, insulinoma inkor etilishi kerak — bunda endokrinolog statsionarda 72 soatlik ochlik sinamasini buyuradi.

Hushidan ketgan odamga shakar yoki sharbat berish mumkinmi?

Yo‘q. Hushsiz yoki tutqanoq tutgan odamning og‘ziga hech narsa solmang — suyuqlik va ovqat nafas yo‘liga tushishi mumkin. Bemorni yoniga yotqizing, uyda glyukagon bo‘lsa yo‘riqnomaga ko‘ra yuboring va tez yordam chaqiring. Hushga kelib yuta olgandan keyingina tez uglevod, so‘ng to‘liq ovqat beriladi.

Tez-tez gipoglikemiya bo‘lsa nima qilish kerak?

Haftada ikki va undan ko‘p epizod yoki bitta og‘ir holat — davolash sxemasini ko‘rib chiqish uchun sabab. Dozani o‘zingiz o‘zgartirmang: glyukometr kundaligi bilan endokrinologga boring. Shifokor insulin turi va vaqtini, tabletkalarni, ovqat va yuklama rejimini moslaydi, kerak bo‘lsa uzluksiz glyukoza monitoringini tavsiya qiladi.

Doctor Hasan Medical Centerda

Markazda endokrinologiya yo‘nalishi bo‘yicha gipoglikemiya shikoyati bilan kelgan bemor bir qabulda to‘liq baholanadi: endokrinolog glyukometr kundaligini tahlil qiladi, ovqatlanish va yuklama rejimini ko‘radi, insulin yoki tabletka dozasini to‘g‘rilaydi. Laboratoriyada glyukoza, HbA1c, C-peptid, insulin, kortizol va qalqonsimon bez gormonlari o‘sha kuni topshiriladi. Diabeti bo‘lmagan bemorlarda sabab izlanadi: reaktiv gipoglikemiya, endokrin yetishmovchilik yoki kam uchraydigan insulinoma. Bemor va yaqinlari «15 qoidasi» va glyukagon qo‘llashga o‘rgatiladi, shaxsiy profilaktika rejasi tuziladi.

Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.

Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

Siddiqov Abdulbosit Adxamovich — Endokrinolog
Siddiqov Abdulbosit Adxamovich
Endokrinolog
Saytni ishlab chiqdi — KLINIKI.UZ