Maqolalar
O‘rab oluvchi gerpes (temiratki): belgilari va davolash
Avval tananing bir tomonida — ko‘pincha ko‘krak yoki bel sohasida — tushunarsiz achishish, sanchiq yoki teri sezgirligi paydo bo‘ladi. Bir necha kundan keyin xuddi shu joyda qizargan teri ustida pufakchalar to‘dasi chiqadi va ular tasma shaklida tananing yarmini «o‘rab» oladi. Bu o‘rab oluvchi gerpes — xalqaro nomi herpes zoster, inglizcha shingles. Xalq orasida uni ko‘pincha «temiratki» deb ham atashadi, ammo bu so‘z teridagi boshqa dog‘lar, jumladan zamburug‘li toshmalar uchun ham ishlatiladi. Shuning uchun aniqlik uchun «o‘rab oluvchi temiratki» yoki herpes zoster degan to‘g‘ri. Kasallikni vaqtida tanib olish muhim: davolash dastlabki uch kunda boshlansa, toshma tezroq bitadi va asoratlar xavfi kamayadi.
- Herpes zoster nima va nima sababdan paydo bo‘ladi
- O‘rab oluvchi gerpes belgilari va bosqichlari
- Herpes zoster yuqumlimi
- O‘rab oluvchi gerpesni davolash
- Asoratlari: postgerpetik nevralgiya, ko‘z va quloq
- Qachon shoshilinch shifokorga borish kerak
- Lab gerpesi va o‘rab oluvchi gerpes farqi
- Emlash: herpes zosterning oldini olish
- Ko‘p beriladigan savollar
- Doctor Hasan Medical Centerda
Herpes zoster nima va nima sababdan paydo bo‘ladi
Kasallikni suvchechak qo‘zg‘atuvchisi — varitsella-zoster virusi (VZV) chaqiradi. Bolalikda suvchechak bilan og‘rigan odamda virus butunlay yo‘qolmaydi: u orqa miya yonidagi nerv tugunlarida «uxlab» yotadi. Yillar o‘tib, immunitet nazorati susayganda, virus qayta faollashadi va bitta nerv bo‘ylab teriga chiqadi. Shu sababli toshma tananing faqat bir tomonida, bitta nerv ta’minlaydigan tasma — dermatom bo‘ylab joylashadi.
Kimlarda ko‘proq uchraydi
- 50 yoshdan oshganlarda — yosh ulg‘aygan sari xavf ortadi;
- immuniteti pasaygan odamlarda: onkologik kasalliklar, kimyoterapiya, immunitetni bostiruvchi dorilar yoki uzoq muddat gormon qabul qilish, OIV infeksiyasi;
- qandli diabet va boshqa surunkali kasalliklari borlarda;
- kuchli stress, og‘ir kasallik yoki jarrohlikdan keyin.
Hayoti davomida taxminan har uch kishidan biri o‘rab oluvchi gerpesni boshdan kechiradi. Suvchechak bilan og‘rimagan va unga qarshi emlanmagan odamda herpes zoster bo‘lmaydi.
O‘rab oluvchi gerpes belgilari va bosqichlari
| Bosqich | Vaqti | Nima bo‘ladi |
|---|---|---|
| Og‘riq davri | Toshmadan 1–5 kun oldin | Bir tomonda achishish, sanchiq, qichishish, teri tegishga sezgir; ba’zan holsizlik, bosh og‘rig‘i, harorat |
| Toshma | Dastlabki 3–5 kun | Qizargan teri ustida suyuqlikli pufakchalar to‘dasi, bir tomonlama tasma shaklida; yangilari bir necha kun chiqib turadi |
| Qotish | 7–10 kun ichida | Pufakchalar yorilib, qobiq bilan qoplanadi |
| Bitish | 2–4 hafta | Qobiqlar tushadi; ba’zan dog‘ yoki chandiq qoladi |
Ko‘pincha ko‘krak va bel, keyin yuz (ayniqsa peshona va ko‘z atrofi) zararlanadi. Og‘riq davrida toshma hali yo‘qligi sababli holat ba’zan yurak, o‘t pufagi yoki umurtqa og‘rig‘i deb o‘ylanadi.
Herpes zoster yuqumlimi
O‘rab oluvchi gerpesning o‘zi boshqa odamga «o‘tmaydi», lekin virus yuqadi. Pufakchalar ichidagi suyuqlikda virus bor va u suvchechak bilan og‘rimagan, emlanmagan odamga tushsa, unda o‘rab oluvchi gerpes emas, suvchechak rivojlanadi. Toshma to‘liq qobiq bilan qoplangach, yuqumlilik deyarli yo‘qoladi.
- toshmani kiyim yoki bog‘lam bilan yopib yuring;
- pufakchalarga tegmang, tekkan bo‘lsangiz qo‘lingizni yuving;
- toshma qotmaguncha homilador ayollar (ayniqsa suvchechak bilan og‘rimaganlar), chaqaloqlar, chala tug‘ilgan bolalar va immuniteti zaif odamlar bilan yaqin aloqadan saqlaning.
O‘rab oluvchi gerpesni davolash
Virusga qarshi dorilar. Asosiy davolash — antiviral preparatlar (atsiklovir, valatsiklovir, famtsiklovir). Ular toshma chiqqanidan keyingi 72 soat ichida boshlansa eng samarali: virus ko‘payishini to‘xtatadi, toshma tezroq bitadi va o‘tkir og‘riq qisqaroq davom etadi. Yuz yoki ko‘z sohasi zararlanganda, yangi pufakchalar chiqishda davom etayotganda, immuniteti pasaygan va keksa bemorlarda shifokor bu muddat o‘tgan bo‘lsa ham davolashni boshlashi mumkin. Dori va kursni shifokor tayinlaydi.
Og‘riqni nazorat qilish. Og‘riq ba’zan juda kuchli bo‘ladi va uni chidab o‘tkazish shart emas. Yengil og‘riqda oddiy og‘riq qoldiruvchilar yetarli, kuchli yoki nerv tipidagi (kuydiruvchi, elektr urgandek) og‘riqda shifokor maxsus dorilarni tanlaydi.
Teri parvarishi.
- toshmani toza va quruq saqlang, dush qabul qilish mumkin;
- pufakchalarni teshmang va qobiqlarni ko‘chirmang — bu infeksiya va chandiq xavfini oshiradi;
- keng, paxtali kiyim kiying; salqin nam kompress og‘riq va qichishishni kamaytiradi;
- antibiotikli yoki gormonli malhamlarni o‘zingizcha surtmang;
- yetarli dam oling va suyuqlik iching.
Asoratlari: postgerpetik nevralgiya, ko‘z va quloq
Postgerpetik nevralgiya
Eng ko‘p uchraydigan asorat — toshma bitgandan keyin ham og‘riqning uch oydan ortiq saqlanishi. Xavf yosh bilan ortadi va 60 yoshdan oshganlarda ancha yuqori. Bunday og‘riqni oddiy og‘riq qoldiruvchilar kamdan-kam yengillashtiradi: nerv og‘rig‘iga ta’sir qiluvchi dorilar va mahalliy vositalarni nevrolog tanlaydi. Mexanizmi bo‘yicha bu og‘riq diabetik neyropatiyadagi nerv og‘rig‘iga o‘xshaydi.
Ko‘z sohasidagi zoster
Toshma peshona, qovoq, burun uchi yoki ko‘z atrofida chiqsa, virus ko‘zning o‘ziga zarar yetkazishi mumkin. Bu holatda shu kunning o‘zida oftalmolog ko‘rigi zarur — kechiktirish ko‘rishning pasayishiga olib kelishi mumkin.
Quloq sohasi va yuz falaji
Virus yuz nervini zararlasa, quloq ichida va atrofida og‘riqli pufakchalar, yuzning bir tomonida falaj, eshitish pasayishi va bosh aylanishi paydo bo‘ladi — bu Ramsay Hunt sindromi. Davolash qanchalik erta boshlansa, yuz harakatining tiklanish imkoniyati shunchalik yuqori.
Qachon shoshilinch shifokorga borish kerak
- toshma yuzda, ayniqsa ko‘z atrofida yoki burun uchida;
- quloq og‘rig‘i va yuzning bir tomonida qiyshayish;
- toshma tananing ikki tomoniga yoki butun tanaga tarqalgan;
- yuqori harorat, kuchli bosh og‘rig‘i, bo‘yin qotishi, chalkashlik;
- toshma immuniteti pasaygan odamda, homilador ayolda yoki chaqaloqda;
- toshma yiringlab, qizarish atrofga tarqalmoqda;
- og‘riq chidab bo‘lmas darajada.
Yengil holatda ham toshma chiqqan kunning o‘zida shifokorga murojaat qilgan ma’qul — antiviral davolashning eng qulay muddati 72 soat.
Lab gerpesi va o‘rab oluvchi gerpes farqi
| Belgi | Lab gerpesi | O‘rab oluvchi gerpes |
|---|---|---|
| Qo‘zg‘atuvchi | Oddiy gerpes virusi (HSV) | Varitsella-zoster virusi (VZV) |
| Joylashuvi | Lab, burun atrofi | Bir tomonlama tasma — ko‘krak, bel, yuz |
| Qaytalanishi | Tez-tez, yiliga bir necha marta bo‘lishi mumkin | Ko‘pincha hayotda bir marta |
| Og‘riq | Yengil achishish, qichishish | Ko‘pincha kuchli, nerv bo‘ylab |
| Yuqishi | Bevosita aloqa orqali lab gerpesini yuqtiradi | Immuniteti yo‘q odamga suvchechak yuqtirishi mumkin |
| Asosiy asorat | Kam uchraydi | Postgerpetik nevralgiya |
Lab va jinsiy a’zolardagi qaytalanuvchi toshmalar haqida gerpes haqidagi maqolamizda o‘qishingiz mumkin.
Emlash: herpes zosterning oldini olish
Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra 50 yoshdan oshgan kattalarga rekombinant zoster vaktsinasi ikki doza tavsiya etiladi, immuniteti pasaygan kattalarga esa ertaroq yoshdan ham. U kasallik va postgerpetik nevralgiya xavfini sezilarli kamaytiradi va ilgari o‘rab oluvchi gerpes bilan og‘riganlarga ham qilinadi. Vaktsinaning hozirgi mavjudligi va sizga mosligini shifokor bilan aniqlashtiring.
Ko‘p beriladigan savollar
O‘rab oluvchi temiratki necha kunda o‘tadi?
Pufakchalar odatda 7–10 kunda qotadi, teri esa 2–4 haftada to‘liq bitadi. Og‘riq ba’zan undan uzoqroq saqlanadi.
Herpes zoster bilan ishga borish mumkinmi?
Toshma kiyim bilan yopiq bo‘lsa va homilador ayollar, chaqaloqlar yoki immuniteti zaif odamlar bilan aloqa bo‘lmasa, ko‘pincha mumkin. Yuzdagi ochiq toshmada qobiq bilan qoplanguncha uyda qolgan ma’qul.
O‘rab oluvchi gerpes qayta bo‘ladimi?
Ko‘pchilikda hayotda bir marta bo‘ladi, ammo qaytalanish istisno emas, ayniqsa immunitet pasayganda. Vaktsina qayta kasallanish xavfini ham kamaytiradi.
72 soat o‘tib ketdi — endi antiviral dori kerak emasmi?
Bunday deb bo‘lmaydi: yangi pufakchalar chiqayotgan bo‘lsa, yuz yoki ko‘z zararlangan bo‘lsa yoki immunitet pasaygan bo‘lsa, shifokor kechroq ham davolashni boshlaydi.
Herpes zosterni qaysi shifokor davolaydi?
Odatda dermatolog. Kuchli va uzoq davom etuvchi og‘riqda nevrolog, ko‘z sohasida oftalmolog, quloq sohasi va yuz falajida LOR va nevrolog qo‘shiladi.
Doctor Hasan Medical Centerda
Klinikada dermatolog toshmani ko‘rib, tashxisni tasdiqlaydi va davolashni tayinlaydi; kuchli yoki uzoq davom etayotgan og‘riqda nevrolog og‘riqni nazorat qilish rejasini tuzadi. Toshma yuz yoki ko‘z sohasida bo‘lsa, shifokor shoshilinch oftalmolog ko‘rigiga yo‘naltiradi.
Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.
Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz


