Maqolalar
O‘smirlarda jinsiy rivojlanishning kechikishi: qachon kutish, qachon tekshirish
Sinfdoshlari o‘sib ketdi, ovozi o‘zgardi, qizlarda esa ko‘krak shakllana boshladi — sizning bolangizda esa hech qanday o‘zgarish yo‘q. Ota-onalar ko‘pincha «hali erta, otasi ham kech o‘sgan» deb kutadi. Ko‘p hollarda bu haqiqatan to‘g‘ri. Ammo kutishning ham chegarasi bor: undan keyin sabab qidirish kerak, chunki ba’zi holatlarda vaqt yo‘qotilsa, bola yakuniy bo‘yining bir qismini boy beradi.
Me’yor qayerda tugaydi
Jinsiy rivojlanish qizlarda odatda 8–13 yoshda, o‘g‘il bolalarda 9–14 yoshda boshlanadi. Kechikish haqida quyidagi hollarda gapiriladi:
- qizlarda — 13 yoshga to‘lganda ko‘krak bezlari rivojlana boshlamagan bo‘lsa, yoki ko‘krak o‘sishi boshlanganidan 3 yil o‘tib hayz kelmagan bo‘lsa, yoki 15 yoshga to‘lganda hayz yo‘q bo‘lsa;
- o‘g‘il bolalarda — 14 yoshga to‘lganda moyaklar hajmi oshmagan bo‘lsa (bu birinchi belgi), yoki rivojlanish boshlanganidan 5 yil o‘tib ham tugamagan bo‘lsa.
Bo‘y o‘sishining sekinlashuvi ham muhim belgi: yiliga 4 sm dan kam o‘sish tekshiruv uchun sabab.
Eng ko‘p uchraydigan sabab — konstitutsional kechikish
Kechikish holatlarining ko‘pchiligida, ayniqsa o‘g‘il bolalarda, tashxis «konstitutsional o‘sish va rivojlanish kechikishi» bo‘ladi. Bu kasallik emas — bu shunchaki bolaning biologik soati sekinroq yurishi. Bunday bolalarda odatda ota yoki onaning biri ham kech o‘sgan bo‘ladi, suyak yoshi pasport yoshidan orqada qoladi, ammo yakuniy bo‘y normal bo‘ladi. Davolash ko‘pincha talab qilinmaydi, faqat kuzatuv kerak.
Tekshirilishi kerak bo‘lgan sabablar
- Surunkali kasalliklar — tseliakiya, ichakning yallig‘lanish kasalliklari, buyrak kasalligi, yurak nuqsonlari, qandli diabetning yomon nazorati, anemiya. Ba’zan jinsiy rivojlanishning kechikishi ularning birinchi ko‘rinadigan belgisi bo‘ladi.
- Ovqatlanish va sport — yetarli kaloriya olmaslik, ovqatlanish buzilishlari, professional sport (ayniqsa gimnastika, badiiy gimnastika, yengil atletika).
- Gormonal sabablar — qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi, prolaktin yuqoriligi, o‘sish gormoni tanqisligi, gipofiz kasalliklari.
- Genetik sindromlar — qizlarda Terner sindromi (past bo‘y bilan birga), o‘g‘il bolalarda Klaynfelter sindromi, Kallman sindromi (hid bilishning yo‘qligi bilan birga).
- Jinsiy bezlar shikastlanishi — o‘tkazilgan infeksiya, jarohat, kimyoterapiya yoki nurlanish.
Qanday tekshiruv o‘tkaziladi
- Ko‘rik va o‘lchovlar — bo‘y, vazn, o‘sish tezligi, Tanner bo‘yicha rivojlanish bosqichi, ota-ona bo‘yiga asoslangan maqsadli bo‘y hisobi.
- Chap qo‘l panjasi rentgeni — suyak yoshini aniqlash. Bu eng ma’lumotli va oddiy tekshiruvlardan biri: suyak yoshi pasport yoshidan orqada bo‘lsa, o‘sish uchun zaxira bor degani.
- Gormonal tahlillar — LG, FSG, testosteron yoki estradiol, TTG va erkin T4, prolaktin.
- Umumiy tahlillar — qon tahlili, biokimyo, tseliakiyaga skrining.
- Zarurat bo‘lsa — kichik chanoq yoki moyaklar UZI si, kariotip, gipofiz MRT si.
Davolash
Konstitutsional kechikishda ko‘pincha kuzatuv yetarli. Agar kechikish o‘smirga psixologik qiyinchilik tug‘dirsa (bu jiddiy masala va e’tiborsiz qoldirilmaydi), endokrinolog qisqa muddatli past dozadagi gormonal kurs tayinlashi mumkin — u rivojlanishni «turtib yuboradi» va yakuniy bo‘yni pasaytirmaydi.
Sabab boshqa kasallik bo‘lsa, davolash unga qaratiladi: tseliakiyada parhez, gipotireozda tiroksin, temir tanqisligida temir. Jinsiy bezlarning doimiy yetishmovchiligida uzoq muddatli o‘rnini bosuvchi gormonal terapiya tayinlanadi.
Ko‘p beriladigan savollar
Bolam kam yeydi — bo‘y shundanmi? Ba’zan ha, ammo ishtahaning pasayishi kamqonlik, so‘rilish buzilishi yoki surunkali kasallikning belgisi ham bo‘lishi mumkin. Avval sabab aniqlanadi.
Sport bo‘yni to‘xtatadimi? Yo‘q. Aksincha, muntazam harakat foydali. Faqat haddan tashqari yuklama va qattiq parhez o‘sishga salbiy ta’sir qiladi.
O‘sish gormoni har kimga tayinlanadimi? Yo‘q. U faqat tasdiqlangan ko‘rsatmalar bo‘yicha, maxsus sinovlardan keyin va endokrinolog nazoratida tayinlanadi.
Kalsiy ichsam bo‘y o‘sadimi? Kalsiy suyak salomatligi uchun kerak, ammo tanqislik bo‘lmasa qo‘shimcha bo‘y bermaydi.
Suyak yoshi nimani ko‘rsatadi? U o‘sish zonalarining yopilishiga qancha vaqt qolganini ko‘rsatadi va davolash imkoniyati bor-yo‘qligini baholashga yordam beradi.
Doctor Hasan Medical Centerda
Klinikada o‘smirni endokrinolog va pediatr birgalikda ko‘radi: o‘lchovlar, suyak yoshi rentgeni, gormonal va umumiy tahlillar bir joyda bajariladi. Agar qizingiz 13, o‘g‘lingiz 14 yoshda bo‘lib, hech qanday o‘zgarish sezilmayotgan bo‘lsa — bu kutishni to‘xtatib, bir marta tekshirib ko‘rish uchun to‘g‘ri vaqt.
Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.
Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz
