Maqolalar

Qo‘tir belgilari va dermatolog ko‘rigi — Doctor Hasan Medical Center, Toshkent

Qo‘tir belgilari, yuqishi va butun oilani to‘g‘ri davolash

Kechasi kuchayadigan, uyqudan uyg‘otadigan qichishish, barmoqlar orasida mayda toshmalar va bir necha hafta ichida oiladagi boshqa odamlarning ham qashina boshlashi — bu qo‘tirning (skabiesning) tipik manzarasi. Ko‘pchilik buni allergiya yoki «asabdan» deb o‘ylaydi, antigistamin ichadi yoki gormonal krem surtadi, vaqt esa o‘tib boradi. Aslida qo‘tir — teri ichida yashaydigan mikroskopik kana keltirib chiqaradigan kasallik. U gigiyena yetishmasligi belgisi emas va to‘g‘ri davolansa to‘liq tuzaladi. Asosiy shart bitta: butun oila bir vaqtda davolanishi kerak.

Qo‘tir nima va uni nima qo‘zg‘atadi

Qo‘tirni Sarcoptes scabiei nomli, ko‘zga deyarli ko‘rinmaydigan kana keltirib chiqaradi. Urg‘ochi kana terining yuza qatlamida mayda yo‘l ochadi va unga tuxum qo‘yadi. Qichishish kananing o‘zidan emas, balki organizmning kana, uning tuxumlari va chiqindilariga allergik javobidan kelib chiqadi. Shu sababli toshmalar faqat kana bor joyda emas, tananing boshqa qismlarida ham paydo bo‘lishi mumkin.

Qo‘tir qanday yuqadi

Asosiy yo‘l — teri bilan terining uzoq, bevosita aloqasi. Bir to‘shakda uxlash, bolani quchoqlab yotqizish, uzoq vaqt qo‘l ushlab turish, jinsiy aloqa — kana aynan shunday o‘tadi. Qisqa qo‘l berib ko‘rishish odatda yuqtirmaydi. Shuning uchun qo‘tir ko‘pincha oila ichida tarqaladi: avval bir kishi, bir necha haftadan keyin boshqalar qashina boshlaydi.

  • Choyshab, sochiq va kiyim orqali ham yuqishi mumkin, lekin kamroq: odam tanasidan tashqarida kana odatda 2–3 kundan ortiq yashamaydi.
  • Uy hayvonlaridan odam qo‘tiri yuqmaydi. Mushuk va itlarning o‘z kanalari bor; ular odamda qisqa muddatli qichishish berishi mumkin, ammo odam terisida ko‘paymaydi.

Inkubatsiya davri: nega belgilar kech chiqadi

Agar odam qo‘tirni birinchi marta yuqtirgan bo‘lsa, belgilar odatda 2–6 haftadan keyin paydo bo‘ladi — organizmda kanaga sezuvchanlik shakllanishi uchun vaqt kerak. Shu davrda odam hech narsa sezmasa ham boshqalarga yuqtira oladi. Qayta yuqtirganda esa qichishish ancha tez, bir necha kun ichida boshlanadi. Aynan shuning uchun oilada hozircha qashinmayotganlar ham davolanadi.

Qo‘tir belgilari

Eng xarakterli belgi — kechasi, issiq to‘shakda kuchayadigan qichishish. Toshmalar mayda qizil tugunchalar, pufakchalar va tirnalgan izlar ko‘rinishida bo‘ladi. Ba’zan terida bir necha millimetr uzunlikdagi ingichka, kulrang-oqish, egri chiziq — «yo‘lcha» ko‘rinadi: bu kananing teri ichidagi yo‘li.

Kattalarda qo‘tir ko‘pincha quyidagi joylarda bo‘ladi:

  • qo‘l barmoqlari orasi va kaftning yon tomonlari;
  • bilakning ichki yuzasi, tirsak bukilmasi, qo‘ltiq osti;
  • bel, kindik atrofi, dumba;
  • erkaklarda jinsiy a’zolar, ayollarda ko‘krak bezlari atrofi.

Bolalarda, ayniqsa bir yoshgacha bo‘lgan chaqaloqlarda, toshmalar boshqacha joylashadi: kaft va tovonlarda, ba’zan yuz va bosh terisida ham bo‘ladi. Chaqaloq qichishishni aytib bera olmaydi — u bezovtalanadi, yomon uxlaydi, emishdan bosh tortadi. Bunday holatda pediatr ko‘rigi birinchi qadam bo‘ladi.

Qo‘tirni allergiya va ekzemadan qanday farqlash mumkin

BelgiQo‘tirAllergiya (eshakem)Ekzema (atopik dermatit)
Qichishish vaqtiAsosan kechasiKun bo‘yi, to‘lqinsimonDoimiy, quruq havoda kuchayadi
JoylashuviBarmoqlar orasi, bilak, bel, kindik, jinsiy a’zolarIstalgan joyda, tez joy almashtiradiTirsak va tizza bukilmalari, yuz, bo‘yin
Toshma ko‘rinishiMayda tugunchalar, «yo‘lchalar»Ko‘tarilgan pufaklar, bir necha soatda yo‘qoladiQuruq, po‘st tashlaydigan, qalinlashgan teri
Oiladagi boshqalarKo‘pincha ular ham qashinadiOdatda yo‘qYuqmaydi
Antigistamin samarasiJuda ozYaxshiO‘rtacha

Jinsiy a’zolardagi pufakchalar har doim ham qo‘tir emas — ular gerpes bo‘lishi ham mumkin: gerpesda pufakchalar guruh bo‘lib joylashadi, achishish va og‘riq bilan kechadi. Farqni shifokor aniqlaydi.

Tashxis: dermatolog qanday aniqlaydi

Tashxisni dermatolog qo‘yadi. Ko‘pincha ko‘rik va so‘rov kifoya: tipik joylashuv, kechki qichishish va oilada shunga o‘xshash shikoyatlar. Dermatoskop yordamida «yo‘lcha» oxiridagi kanani ko‘rish mumkin. Shubhali holatlarda teridan qirindi olinib, mikroskop ostida kana yoki uning tuxumlari qidiriladi. Qirindida kana topilmasligi qo‘tirni to‘liq inkor qilmaydi — tashxis klinik manzaraga qarab ham qo‘yiladi.

Qo‘tirni davolash: butun oila bir vaqtda

Asosiy davo — mahalliy skabitsid vositalar, ya’ni kanani o‘ldiradigan krem yoki malhamlar. Eng ko‘p qo‘llaniladigani permetrin; shuningdek benzilbenzoat va oltingugurtli malhamlar ishlatiladi. Ba’zi hollarda shifokor og‘iz orqali qabul qilinadigan dori (ivermektin) tayinlaydi. Qaysi vosita, qancha muddat va kimga mos — buni faqat shifokor hal qiladi: bolalar, homiladorlar va emizikli onalar uchun tanlov boshqacha.

  1. Barcha oila a’zolari va yaqin aloqadagilar bir kunda davolanadi — belgisi borlar ham, yo‘qlar ham. Bir kishini davolab, boshqalarini qoldirish qo‘tir «qaytib kelishining» eng ko‘p sababi.
  2. Krem odatda kechqurun, cho‘milgandan keyin bo‘yindan pastga butun teriga — barmoqlar orasi, tirnoq osti, jinsiy a’zolar va tovonlarga ham — surtiladi va ko‘rsatilgan vaqtgacha yuvilmaydi. Chaqaloqlar va keksalarda bosh terisi va yuz ham qamrab olinishi mumkin.
  3. 7–10 kundan keyin davolash takrorlanadi — birinchi muolajadan keyin tuxumdan chiqqan kanalarni yo‘q qilish uchun.

Choyshab va kiyimlar bilan nima qilish kerak

Davolash boshlangan kuni oxirgi 3 kun ichida ishlatilgan choyshab, sochiq va kiyimlar 60°C da yuviladi va issiq dazmollanadi yoki quritiladi. Yuvib bo‘lmaydigan narsalar (yumshoq o‘yinchoqlar, poyabzal, ustki kiyim) 3–7 kunga yopiq polietilen paketga solib qo‘yiladi — bu muddatda kana odam tanasisiz nobud bo‘ladi. Gilam va mebelni changyutgich bilan tozalash kifoya; kuchli kimyoviy dezinfeksiya odatda shart emas.

Davolashdan keyin qichishish — normal holat

To‘g‘ri davolangandan keyin ham qichishish 2–4 hafta davom etishi mumkin: teri o‘lgan kanalar va ularning qoldiqlariga hali javob beradi. Bu davolash ishlamadi degani emas, va kremni o‘zboshimchalik bilan qayta-qayta surtish kerak emas — bu terini ta’sirlab, kontakt dermatitga olib keladi. Agar 4 haftadan keyin ham yangi toshmalar chiqayotgan bo‘lsa, qayta ko‘rikdan o‘tish kerak.

Eng ko‘p uchraydigan xatolar

  • faqat qashinayotgan odamni davolash, qolgan oila a’zolarini «belgisi yo‘q» deb qoldirish;
  • ikkinchi, takroriy muolajani o‘tkazib yuborish;
  • xalq usullari — kerosin, sirka, oqartiruvchi vositalar, turli o‘tlar: ular kanani ishonchli o‘ldirmaydi, lekin terini kuydiradi;
  • gormonal kremni yolg‘iz o‘zi surtish — qichishish vaqtincha kamayadi, kana esa ko‘payishda davom etadi, manzara chalkashib, tashxis qiyinlashadi;
  • choyshab va kiyimlarga ishlov bermasdan davolash.

Bolalar, homiladorlar va bog‘chaga qaytish

Chaqaloqlar, kichik bolalar, homilador va emizikli ayollar uchun hamma vosita ham mos emas, shuning uchun ularni o‘z-o‘zidan davolash mumkin emas. Bolada qo‘tir bilan birga harorat ko‘tarilsa, holsizlik yoki yiringli toshmalar paydo bo‘lsa, bu ikkilamchi infeksiya belgisi bo‘lishi mumkin — qachon shifokorga murojaat qilish kerakligi bolalarda isitma haqidagi maqolamizda batafsil yozilgan. Homilador ayollar davolashni dermatolog va ginekolog bilan kelishib olgani ma’qul.

Umumiy tavsiyaga ko‘ra, bola birinchi to‘liq davolash muolajasidan keyingi kuni bog‘cha yoki maktabga qaytishi mumkin.

Qachon shoshilinch shifokorga borish kerak

  • toshmalar yiringlasa, atrofida qizarish, shish va og‘riq kuchaysa;
  • harorat ko‘tarilsa, holsizlik paydo bo‘lsa, limfa tugunlari kattalashsa;
  • terida qalin, kulrang-sarg‘ish qobiqlar paydo bo‘lsa, ayniqsa keksalarda yoki immuniteti pasaygan odamlarda — bu qobiqli (norveg) qo‘tir bo‘lishi mumkin, u juda yuqumli va kuchaytirilgan davolashni talab qiladi;
  • chaqaloqda keng tarqalgan toshma bo‘lsa;
  • siydik qorayib, yuz va oyoqlar shishsa — bu terining streptokokk infeksiyasidan keyingi asorat belgisi bo‘lishi mumkin;
  • to‘g‘ri davolashdan 4 hafta o‘tib ham yangi toshmalar chiqsa.

Ko‘p beriladigan savollar

Qo‘tir o‘z-o‘zidan o‘tib ketadimi?

Yo‘q. Kana terida ko‘payishda davom etadi, shuning uchun skabitsid vosita bilan davolash zarur. Davolanmasa, toshmalar tarqaladi va oila a’zolariga yuqadi.

Qo‘tir uy hayvonlaridan yuqadimi?

Odam qo‘tiri uy hayvonlaridan yuqmaydi. Hayvonlarning kanalari odamda qisqa muddatli qichishish berishi mumkin, lekin odam terisida ko‘paymaydi.

Davolashdan keyin qichishish nega to‘xtamayapti?

Teri o‘lgan kanalarga 2–4 hafta davomida javob berishi normal. Yangi toshmalar chiqmasa, bu davolash ishlamagani degani emas; 4 haftadan keyin ham davom etsa, dermatologga qayta murojaat qiling.

Belgisi yo‘q oila a’zolari ham davolanishi kerakmi?

Ha. Birinchi yuqishda belgilar 6 haftagacha chiqmasligi mumkin, shuning uchun hozircha qashinmayotganlar ham kanani yuqtirgan bo‘lishi ehtimoli bor. Barcha yaqin aloqadagilar bir kunda davolanadi.

Bola qachon bog‘chaga qaytishi mumkin?

Umumiy tavsiyaga ko‘ra, birinchi to‘liq davolash muolajasidan keyingi kuni. Aniq muddatni bolani ko‘rgan shifokor bilan kelishib oling.

Doctor Hasan Medical Centerda

Klinikada dermatolog terini ko‘rib, dermatoskopiya va zarurat bo‘lsa qirindi tahlili bilan tashxisni tasdiqlaydi, so‘ng oilaning har bir a’zosi — jumladan bolalar va homiladorlar — uchun mos davolash rejasini tuzadi. Bolalarni pediatr ham ko‘rib chiqadi. Agar qichishish oilada bir necha kishida bo‘lsa, birgalikda kelish maqsadga muvofiq.

Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.

Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

Sherzod Shuxratovich Kxonxodjayev — Dermatolog
Sherzod Shuxratovich Kxonxodjayev
Dermatolog
Saytni ishlab chiqdi — KLINIKI.UZ