Maqolalar

Spermogramma: tayyorgarlik va natijalarni tushunish — Doctor Hasan Medical Center, Toshkent

Spermogramma: tayyorgarlik va natijani o‘qish

Juftlikda homiladorlik bo‘lmasa, tekshiruv ko‘pincha faqat ayoldan boshlanadi. Bu katta xato: bepushtlik holatlarining qariyb yarmida sabab erkak tomonda bo‘ladi yoki ikki tomonda birga uchraydi. Shu bilan birga erkakni tekshirish ancha oson va arzon — spermogramma bitta tahlil bo‘lib, u butun diagnostika yo‘nalishini belgilaydi. Shunga qaramay bu tahlil ko‘pincha noto‘g‘ri topshiriladi: tayyorgarlik qoidalariga rioya qilinmaydi, natija bir marta olinib, undan keyin qat’iy xulosa chiqariladi. Quyida tahlilga qanday tayyorlanish, ko‘rsatkichlar nimani anglatishi va natija yomon bo‘lsa keyingi qadamlar nimadan iboratligini tushuntiramiz.

Spermogramma qachon buyuriladi

Asosiy ko‘rsatma — himoyasiz jinsiy hayot sharoitida 12 oy davomida homiladorlik bo‘lmasligi. Agar ayolning yoshi 35 dan oshgan bo‘lsa, kutish muddati 6 oyga qisqaradi. Tahlil shuningdek quyidagi hollarda buyuriladi: varikotsele aniqlangan, moyak jarohati yoki operatsiyasi bo‘lgan, bolalikda moyak tushmagan, kimyoterapiya yoki nurlanishdan keyin, vazektomiya samarasini tekshirishda va shunchaki reproduktiv salomatlikni bilish maqsadida.

Muhim: bitta spermogramma yakuniy xulosa uchun yetarli emas. Sperma ko‘rsatkichlari tabiiy ravishda juda o‘zgaruvchan — shamollash, stress, kam uxlash yoki issiq vanna natijani sezilarli pasaytiradi. Shuning uchun natija me’yordan chetda bo‘lsa, tahlil 2–4 hafta oraliq bilan qaytariladi va xulosa ikki natija asosida chiqariladi.

Tayyorgarlik qoidalari

  • jinsiy tiyinish 2–7 kun — 2 kundan kam bo‘lsa hajm va konsentratsiya kamayadi, 7 kundan ko‘p bo‘lsa harakatchanlik pasayadi;
  • 3–5 kun oldin sauna, issiq vanna va isitiladigan avtomobil o‘rindig‘idan voz kechish;
  • 2 hafta oldin alkogolni cheklash, chekishni kamaytirish;
  • o‘tkir kasallik yoki isitmadan keyin 2–3 oy kutish — spermatogenez tsikli taxminan 72 kun, isitma ta’siri shu muddat davomida ko‘rinadi;
  • antibiotik yoki gormonal dori qabul qilgan bo‘lsangiz, shifokorga aytish;
  • namuna laboratoriyada maxsus xonada, steril idishga olinadi; uyda olinsa 30–40 daqiqa ichida tana haroratida yetkazilishi kerak;
  • prezervativ va moylovchi vositalar ishlatilmaydi — ular spermatozoidlarni o‘ldiradi.

JSST normalari va atamalar

Ko‘rsatkichMe’yoriy qiymat
Hajm1,4 ml va undan ko‘p
Umumiy spermatozoid soni39 mln va undan ko‘p
Konsentratsiya16 mln/ml va undan ko‘p
Umumiy harakatchanlik42 foiz va undan ko‘p
Progressiv harakatchanlik30 foiz va undan ko‘p
Normal morfologiya4 foiz va undan ko‘p
Tiriklik54 foiz va undan ko‘p
pH7,2 va undan yuqori
Leykotsitlar1 mln/ml dan kam

Xulosada uchraydigan atamalar: normozoospermiya — barcha ko‘rsatkichlar me’yorda; oligozoospermiya — soni kam; astenozoospermiya — harakatchanligi past; teratozoospermiya — shakli buzilgan; OAT-sindrom — uchtasi birga; azoospermiya — spermatozoid butunlay yo‘q; kriptozoospermiya — faqat sentrifugadan keyin topiladi; nekrozoospermiya — spermatozoidlar tirik emas.

Shuni bilish kerak: morfologiya normasi 4 foiz — bu past tuyuladi, lekin aynan shunday. Ya’ni 100 spermatozoidning 96 tasi ideal shaklda bo‘lmasligi normal holat va o‘z-o‘zidan bepushtlik degani emas.

Natija me’yordan chetda bo‘lsa

Birinchi qadam — tahlilni takrorlash. Ikkinchi natija ham past bo‘lsa, sabab izlanadi:

  • androlog ko‘rigi va moyak UZI si Doppler bilan — varikotsele, gidrotsele, moyak hajmi va tuzilishi baholanadi;
  • gormonal profil — FSG, LG, testosteron, prolaktin, estradiol; FSG yuqori bo‘lsa muammo moyakda, past bo‘lsa gipofizda;
  • MAR-test yoki antisperma antitanalari — immun sabab bor-yo‘qligini ko‘rsatadi;
  • sperma DNK fragmentatsiyasi — ko‘rsatkichlar normal bo‘lib, homiladorlik bo‘lmayotgan yoki homila tashlash takrorlanayotgan hollarda;
  • infeksiyaga tekshiruv — leykotsitlar ko‘p bo‘lsa, prostatit va jinsiy yo‘l infeksiyalari izlanadi;
  • genetik tekshiruv — azoospermiya yoki og‘ir oligozoospermiyada kariotip va Y-xromosoma mikrodelesiyalari.

Azoospermiyada asosiy savol — spermatozoid ishlab chiqarilmaydimi (sekretor) yoki chiqish yo‘li berkmi (obstruktiv). Ikkinchi holatda spermatozoidni moyakdan bevosita olish (TESE, MESA) va IVF-ICSI orqali ota bo‘lish imkoniyati saqlanadi.

Sperma sifatini yaxshilash

Spermatogenez tsikli taxminan 72 kun davom etadi, shuning uchun har qanday o‘zgarishning natijasi 3 oydan keyin ko‘rinadi. Isbotlangan choralar: chekishni tashlash, alkogolni kamaytirish, ortiqcha vaznni kamaytirish (yog‘ to‘qimasi testosteronni estrogenga aylantiradi), issiqlikdan saqlanish, kuniga 7–8 soat uxlash, kompyuterni tizzada ushlamaslik, muntazam o‘rtacha jismoniy faollik.

Oziqlanishda sink, selen, folat, L-karnitin, omega-3 va antioksidantlar (C va E vitaminlari, koenzim Q10) ahamiyatli. Qo‘shimchalar faqat tahlil natijasiga qarab va shifokor tavsiyasi bilan qabul qilinadi — tartibsiz vitamin ichish foyda bermaydi. Varikotsele aniqlansa, uni operatsiya qilish ko‘p hollarda ko‘rsatkichlarni yaxshilaydi.

Shuni ham unutmaslik kerak: erektil disfunktsiya va erta eyakulyatsiya alohida muammolar bo‘lib, ular spermogramma ko‘rsatkichlariga bog‘liq emas va o‘z davolashini talab qiladi.

Ko‘p beriladigan savollar

Spermogrammadan oldin necha kun tiyinish kerak?

Jinsiy tiyinish 2–7 kun bo‘lishi kerak. 2 kundan kam bo‘lsa hajm va konsentratsiya kamayadi, 7 kundan ko‘p bo‘lsa harakatchanlik pasayadi. Shuningdek 3–5 kun oldin sauna va issiq vannadan voz kechish tavsiya etiladi.

Bitta yomon natija bepushtlik degani mi?

Yo‘q. Sperma ko‘rsatkichlari juda o‘zgaruvchan — shamollash, stress, kam uxlash yoki isitma natijani pasaytiradi. Shuning uchun tahlil 2–4 hafta oraliq bilan qaytariladi va xulosa ikki natija asosida chiqariladi.

Morfologiya 4 foiz — bu juda past emasmi?

Yo‘q, aynan 4 foiz JSST me’yori hisoblanadi. Ya’ni spermatozoidlarning katta qismi ideal shaklda bo‘lmasligi normal holat va o‘z-o‘zidan bepushtlik degani emas.

Sperma sifatini qancha vaqtda yaxshilash mumkin?

Spermatogenez tsikli taxminan 72 kun, shuning uchun har qanday o‘zgarishning natijasi 3 oydan keyin ko‘rinadi. Chekishni tashlash, vaznni kamaytirish, issiqlikdan saqlanish va yetarli uyqu eng ta’sirli choralar hisoblanadi.

Doctor Hasan Medical Centerda

Markazda urologiya bo‘yicha spermogramma maxsus xonada olinadi va laboratoriyada JSST mezonlari bo‘yicha baholanadi; moyak UZI si va gormonal tahlillar o‘sha kuni bajariladi. Urolog-androlog natijalarni birgalikda ko‘rib, keyingi qadamni belgilaydi. Erkaklar bepushtligi tekshiruvini ayol tomondagi tekshiruv bilan parallel boshlash vaqtni tejaydi.

Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.

Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

Jo‘rayev Hasan Karimovich — Urolog-androlog, bosh shifokor
Jo‘rayev Hasan Karimovich
Urolog-androlog, bosh shifokor
Saytni ishlab chiqdi — KLINIKI.UZ