Maqolalar
Atrofik rinit: burun qurishi, qatqaloqlar va davolash
Atrofik rinit — burun shilliq qavatining yupqalashib, o‘z vazifasini yo‘qotishi: burun doimo quriydi, ichida qatqaloqlar to‘planadi, tez-tez qonaydi va hid sezish pasayadi. Ba’zi bemorlarda qatqaloqlar ostida bakteriyalar ko‘payib, atrofdagilar sezadigan noxush hid paydo bo‘ladi — kasallikning bu og‘ir shakli ozena deb ataladi. Ko‘pchilik «burnim bitib qoladi» deb tomir toraytiruvchi tomchilarga suyanadi, biroq ular muammoni faqat chuqurlashtiradi. Atrofik rinit hayot uchun xavfli emas, ammo nafas, uyqu va muloqot sifatini sezilarli pasaytiradi. Yaxshi tomoni shundaki, to‘g‘ri namlash va muntazam parvarish bilan ko‘pchilik bemorlarda belgilarni yaxshi nazorat qilish mumkin. Quyida kasallik sabablari, allergik va vazomotor rinitdan farqi, qachon shoshilinch ko‘rik kerakligi, LOR shifokori nimani tekshirishi va davolash tamoyillari haqida so‘z yuritamiz.
- Atrofik rinit nima
- Atrofik rinit sabablari: birlamchi va ikkilamchi
- Belgilari: burun qurishi, qatqaloqlar va qonash
- Allergik, vazomotor va atrofik rinit: qanday farqlanadi
- Qachon shoshilinch LOR shifokoriga borish kerak
- Tashxis: LOR shifokori nimani tekshiradi
- Atrofik rinitni davolash
- Kundalik parvarish va profilaktika
- Ko‘p beriladigan savollar
- Doctor Hasan Medical Centerda
Atrofik rinit nima
Sog‘lom burun shilliq qavati havoni namlaydi, isitadi va changdan tozalaydi: uning yuzasidagi mayda kiprikchalar shilliqni tomoq tomon doimiy surib turadi. Atrofik rinitda shilliq qavat, undagi bezlar va ba’zan ostidagi suyak to‘qimasi yupqalashadi. Shilliq kam ishlab chiqariladi, kiprikchalar ishlamay qoladi, quyuq ajralma qurib, qatqaloqqa aylanadi. Burun bo‘shlig‘i kengayib ketgani sababli havo oqimi notekis bo‘ladi va odam, g‘alati tuyulsa-da, burun keng bo‘lsa ham uni «bitib qolgandek» his qiladi.
Atrofik rinit sabablari: birlamchi va ikkilamchi
Birlamchi atrofik rinit (ozena) aniq tashqi sababsiz rivojlanadi, ko‘proq yosh ayollarda uchraydi va ayrim bakteriyalar, irsiy moyillik hamda ovqatlanish omillari bilan bog‘lanadi. Bugungi kunda u kam uchraydi. Ko‘proq ikkilamchi shakl kuzatiladi, uning sabablari:
- tomir toraytiruvchi tomchi va spreylarni oylar, hatto yillar davomida ishlatish;
- burun ichidagi operatsiyalar, ayniqsa chig‘anoqlarni haddan tashqari kichraytirish;
- doimiy quruq va issiq havo, isitish mavsumi, konditsioner;
- chang, sement, kimyoviy bug‘lar bilan ishlash, chekish;
- bosh-bo‘yin sohasiga nur terapiyasi, burun jarohatlari;
- surunkali infeksiyalar va ayrim tizimli kasalliklar;
- keksa yosh — shilliq qavat tabiiy ravishda yupqalashadi.
Belgilari: burun qurishi, qatqaloqlar va qonash
Kasallik asta-sekin boshlanadi. Avval burunda quruqlik va qichishish seziladi, keyin qatqaloqlar ko‘payadi, ularni olib tashlaganda ozgina qon ketadi. Hid sezish pasayadi yoki butunlay yo‘qoladi. Ozenada qatqaloqlar qalin, yashil-sariq rangda bo‘ladi va badbo‘y hid chiqaradi; bemorning o‘zi hidni sezmagani uchun bu haqda ko‘pincha yaqinlari aytadi. Bundan tashqari tomoqda quruqlik, ertalabki qirilish, bosh og‘rig‘i va burun tiqilib turgandek his bo‘lishi mumkin.
Allergik, vazomotor va atrofik rinit: qanday farqlanadi
Uch holatda ham odam «burnim yaxshi nafas olmaydi» deydi, ammo kechishi va davosi boshqacha:
| Belgi | Allergik rinit | Vazomotor rinit | Atrofik rinit |
|---|---|---|---|
| Ajralma | Ko‘p, suvdek | Suvdek yoki burun bitishi | Kam, quyuq, qatqaloqqa aylanadi |
| Qichishish va aksirish | Kuchli | Deyarli yo‘q | Yo‘q, asosan quruqlik |
| Shilliq qavat | Shishgan, oqish | Shishgan, qizargan | Yupqa, quruq, rangpar |
| Hid sezish | Vaqtincha pasayadi | Odatda saqlanadi | Doimiy pasayadi |
| Asosiy yordam | Allergendan saqlanish, shifokor tayinlagan spreylar | Qo‘zg‘atuvchilardan qochish, spreylar | Namlash, yuvish, tomir toraytiruvchidan voz kechish |
Bu holatlar haqida batafsil allergik rinit va vazomotor rinit hamda tomchiga o‘rganib qolish haqidagi maqolalarimizda o‘qishingiz mumkin.
Qachon shoshilinch LOR shifokoriga borish kerak
- burun qonashi 15–20 daqiqa bosib turishga qaramay to‘xtamasa yoki tez-tez takrorlansa;
- faqat bir tomondan qonli, badbo‘y ajralma kelsa yoki burun ichida og‘riqli yara paydo bo‘lsa;
- yuzda og‘riq, isitma va yiringli ajralma bo‘lsa — bu gaymorit belgisi bo‘lishi mumkin;
- burun shakli o‘zgarsa yoki to‘siqda teshik sezilsa;
- hid sezish birdaniga yo‘qolsa.
Tashxis: LOR shifokori nimani tekshiradi
Shifokor avval quruqlik qachondan beri borligini, qaysi tomchilarni ishlatganingizni, burun operatsiyasi yoki jarohat bo‘lgan-bo‘lmaganini va ish sharoitingizni so‘raydi. So‘ng burun bo‘shlig‘ini ko‘zdan kechirib, shilliq qavatning rangi va qalinligini, qatqaloqlarni, chig‘anoqlar hamda to‘siq holatini baholaydi. Allergiyani istisno qilish uchun burun surtmasi olinadi, ozenada qo‘zg‘atuvchini aniqlash uchun ajralma ekmasi buyurilishi mumkin. Tizimli kasallikka shubha bo‘lsa, qon tahlillari, ba’zan yondosh bo‘shliqlarning tasviriy tekshiruvi tavsiya etiladi. Shuningdek, havo oqimini buzadigan burun to‘sig‘i qiyshiqligi yoki burun poliplari bor-yo‘qligi aniqlanadi.
Atrofik rinitni davolash
Atrofik rinitni bitta dori bilan tuzatib bo‘lmaydi, lekin muntazam parvarish belgilarni sezilarli kamaytiradi. Davolashning asosiy tamoyillari:
- Burunni yuvish — fiziologik eritma yoki dengiz suvi asosidagi tuzli eritmalar bilan kun davomida bir necha bor; bu qatqaloqlarni yumshatadi va chiqarib yuboradi.
- Namlovchi vositalar — burun uchun malham va gellar shilliq qavatni qurishdan saqlaydi; qaysi biri mosligini shifokor aytadi.
- Tomir toraytiruvchi tomchilardan voz kechish — ular shilliq qavatni yanada quritadi.
- Infeksiyani davolash — ozenada shifokor ekma natijasiga qarab mahalliy yoki umumiy antibiotiklarni tayinlaydi.
- Sababni bartaraf etish — changli ishda himoya niqobi, chekishni tashlash, xonani namlash.
Og‘ir holatlarda, konservativ davo yordam bermasa, burun bo‘shlig‘ini toraytiruvchi jarrohlik usullari ixtisoslashgan bo‘limlarda muhokama qilinadi. Har qanday dori, jumladan yog‘li tomchilar ham, shifokor bilan kelishib ishlatiladi. O‘zboshimchalik bilan antibiotik ichmang.
Kundalik parvarish va profilaktika
- Xonada havo namligini taxminan 40–60 foiz atrofida ushlab turing, isitish mavsumida namlagich ishlating.
- Kun davomida yetarli suyuqlik iching.
- Qatqaloqlarni barmoq yoki qattiq narsa bilan yulib olmang — avval tuzli eritma bilan yumshating.
- Shamollashda tomir toraytiruvchi tomchilarni 3–5 kundan ortiq ishlatmang.
- Chekmang, tutunli va changli joylardan saqlaning.
Ko‘p beriladigan savollar
Atrofik rinit butunlay tuzaladimi?
Ikkilamchi atrofik rinitda sabab bartaraf etilsa — tomir toraytiruvchi tomchilar to‘xtatilsa, havo namlansa, changli muhitdan himoyalanilsa — shilliq qavat holati ancha yaxshilanadi. Birlamchi shakl va operatsiyadan keyingi atrofiya esa surunkali kechadi: bunda maqsad muntazam yuvish va namlash orqali qatqaloq, hid va qonashni kamaytirishdir. Ko‘pchilik bemorlar to‘g‘ri parvarish bilan odatiy hayot kechiradi.
Burunga o‘simlik yog‘i tomizsa bo‘ladimi?
Uyda tayyorlangan yog‘lar va noma’lum aralashmalarni burunga tomizish tavsiya etilmaydi: ular steril emas, ko‘p miqdorda nafas yo‘llariga tushsa, o‘pkani yallig‘lantirishi mumkin. Shilliq qavatni namlash uchun burunga mo‘ljallangan tayyor malham va gellar bor, mosini shifokor tanlaydi. Asosiy parvarish baribir tuzli eritma bilan yuvish ekanini unutmang.
Burundan keladigan noxush hidni qanday yo‘qotish mumkin?
Hid manbai — qatqaloqlar ostida ko‘paygan bakteriyalar. Shuning uchun eng muhim qadam qatqaloqlarni muntazam yumshatib, burunni tuzli eritma bilan yaxshilab yuvishdir. Ozenada shifokor ajralma ekmasi natijasiga qarab antibiotik tayinlashi mumkin. Xushbo‘y vositalar muammoni faqat yashiradi. Hid saqlanib qolsa yoki faqat bir tomondan kelsa, boshqa sabablarni istisno qilish uchun LOR ko‘rigidan o‘ting.
Burun qurishini tomir toraytiruvchi tomchilar bilan davolasa bo‘ladimi?
Yo‘q. Tomir toraytiruvchi tomchilar quruqlikni davolamaydi, aksincha, shilliq qavatni yanada yupqalashtiradi va qonashni kuchaytiradi. Agar ularsiz nafas ololmasangiz, bu tomchiga o‘rganib qolganingiz belgisi bo‘lishi mumkin. Bunday holatda dori shifokor nazoratida to‘xtatiladi, o‘rniga tuzli eritma bilan yuvish va namlovchi vositalar tayinlanadi.
Doctor Hasan Medical Centerda
Markazda LOR shifokori maslahati va burun bo‘shlig‘i ko‘rigi o‘tkaziladi: shifokor shilliq qavat holatini, qatqaloqlar va to‘siqni baholaydi, quruqlik sababini aniqlashga yordam beradi. Allergik jarayonni istisno qilish uchun burun ajralmasida eozinofillarni aniqlash mumkin; bir necha bosqich bitta tashrifda bajariladi. Natijalar tushunarli tilda izohlanadi, namlash va yuvish bo‘yicha shaxsiy reja hamda nazorat ko‘riklari jadvali tuziladi. Qo‘shimcha tekshiruv yoki muolaja zarur bo‘lsa, shifokor keyingi qadamlar va variantlarni siz bilan muhokama qiladi. Qabulga ishlatayotgan tomchi va spreylaringiz ro‘yxatini hamda avvalgi tekshiruv xulosalarini olib keling.
Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.
Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

