Maqolalar
Bosh aylanishi: ichki quloq yoki miya sababmi
Bosh aylanishi — shifokorga murojaat sabablarining eng ko‘p uchraydiganlaridan biri va shu bilan birga eng chalkashi. Ko‘p odam har qanday boshi qovushmaslikni «bosim» yoki «qon tomirlar» bilan izohlaydi va o‘zi tomir kengaytiruvchi dori ichadi. Aslida haqiqiy aylanish — atrof-muhit yoki o‘zi aylanayotgandek tuyulish — holatlarning katta qismida ichki quloq bilan bog‘liq va u butunlay boshqacha davolanadi. Ba’zi hollarda esa aylanish miyada qon aylanishi buzilishining birinchi belgisi bo‘lib, bu shoshilinch yordam talab qiladi. Quyida sabablarni qanday ajratish, qaysi belgilar xavfli va tekshiruv qanday o‘tkazilishini ko‘rib chiqamiz.
Haqiqiy vertigo va boshqa holatlar
Birinchi navbatda bemor nimani sezayotganini aniqlash kerak — bu tashxisning yarmini hal qiladi:
- vertigo — atrof aylanayotgandek yoki o‘zi aylanayotgandek aniq hissiyot, ko‘pincha ko‘ngil aynishi bilan; bu vestibulyar tizim muammosi;
- holsizlik va ko‘z oldi qorayishi — hushdan ketishga yaqin holat, ko‘proq qon bosimi pasayishi, yurak ritmi yoki kamqonlik bilan bog‘liq;
- beqarorlik — yurganda chayqalish, aylanish yo‘q; nevrologik yoki ko‘z, bo‘g‘im sezgirligi bilan bog‘liq;
- noaniq «boshim og‘ir» — ko‘pincha tashvish, uyqusizlik, anemiya yoki dori ta’siri.
Muvozanat uchta tizim hisobiga saqlanadi: ichki quloq, ko‘rish va bo‘g‘im-mushak sezgirligi. Ularning biri nosoz bo‘lsa, miya qarama-qarshi signal oladi va bu aylanish sifatida seziladi.
Ichki quloq bilan bog‘liq sabablar
| Holat | Xarakterli belgisi | Davomiyligi |
|---|---|---|
| DPPG (pozitsion vertigo) | Boshni burganda, yotganda yoki turganda keskin aylanish | 10–60 soniya, takrorlanadi |
| Vestibulyar neyrit | Kuchli aylanish, qusish; eshitish buzilmaydi | Kunlar, sekin yengillashadi |
| Menyer kasalligi | Aylanish + eshitish pasayishi + quloqda shovqin va to‘lalik | 20 daqiqadan bir necha soatgacha |
| Labirintit | Aylanish + eshitish pasayishi, otit fonida | Kunlar |
| Vestibulyar migren | Aylanish bosh og‘rig‘i bilan yoki undan oldin | Daqiqalardan soatlarga |
Eng ko‘p uchraydigan sabab — DPPG. Unda ichki quloqdagi mayda kristallar o‘z joyidan siljib, kanalga tushadi va bosh harakatida noto‘g‘ri signal beradi. Yaxshi xabar: u maxsus boshni burish manevrlari (Epley) bilan ko‘pincha bir-ikki seansda bartaraf etiladi — dori emas, aynan manevr asosiy davo.
Menyer kasalligida esa aylanish quloqdagi shovqin va eshitish pasayishi bilan birga keladi. Bunda tuzni cheklash, diuretiklar va ba’zan quloq ichiga dori yuborish qo‘llanadi. Quloq og‘rig‘i va eshitish pasayishi fonida aylanish bo‘lsa, avval otit va labirintit chetlab o‘tilmaydi.
Xavfli belgilar: qachon darhol shoshilish kerak
Quyidagi belgilar bosh aylanishining miya qon aylanishi bilan bog‘liq bo‘lishiga ishora qiladi va zudlik bilan tibbiy yordam talab qiladi:
- bir tomonda qo‘l yoki oyoqning kuchsizlanishi, yuzning qiyshayishi;
- nutqning buzilishi, so‘zlarni tushunmaslik;
- ikki ko‘rish, ko‘rish maydonining yo‘qolishi;
- yutinishning buzilishi;
- yurib bo‘lmaslik darajasida muvozanat yo‘qolishi;
- keskin, umr bo‘yi birinchi marta bo‘lgan juda kuchli bosh og‘rig‘i;
- bosh jarohatidan keyin paydo bo‘lgan aylanish.
Bunday holatda vaqt yo‘qotmaslik kerak — insult yoki miyacha qon quyilishi ehtimoli bor.
Tekshiruv qanday o‘tkaziladi
Tashxis suhbatdan boshlanadi: aylanish qancha davom etadi, nima bilan boshlanadi, eshitish o‘zgardimi, ko‘ngil aynishi bormi, qanday dorilar ichiladi. Keyin:
- vestibulyar sinovlar — Dix-Hollpayk sinovi DPPG ni tasdiqlaydi, nistagm xarakteri sababni ko‘rsatadi;
- otoskopiya — quloq pardasi va o‘rta quloq holati;
- audiometriya — eshitishni o‘lchash, Menyer va labirintitni ajratish uchun;
- qon tahlillari — gemoglobin, qand, qalqonsimon bez gormonlari, D vitamini;
- qon bosimi o‘lchovi yotgan va tik holatda — ortostatik pasayishni aniqlash;
- bo‘yin va bosh tomirlari UZDG si, ko‘rsatma bo‘lsa MRT.
Ko‘p hollarda LOR va nevrolog birgalikda ko‘rikdan o‘tkazadi — chunki chegara holatlar kam emas, masalan vestibulyar migren.
Davolash yo‘nalishlari
Davolash sababga qarab butunlay farq qiladi. DPPG da — repozitsion manevrlar. Vestibulyar neyritda — birinchi kunlarda ko‘ngil aynishini kamaytiruvchi dorilar, keyin ularni tezda to‘xtatib, vestibulyar reabilitatsiya mashqlariga o‘tish; uzoq muddat tinchlantiruvchi dori ichish moslashuvni sekinlashtiradi.
Menyerda — tuzni cheklash, diuretik, betagistin. Vestibulyar migrenda — migrenni oldini olish sxemasi. Qon bosimi yoki yurak ritmi sabab bo‘lsa, kardiolog bilan birga davolanadi. Yoshi katta bemorlarda ko‘p dori qabul qilish o‘zi aylanish manbasi bo‘lishi mumkin — dori ro‘yxatini qayta ko‘rish ham davolashning bir qismi.
Ko‘p beriladigan savollar
Bosh aylanishi har doim qon bosimi bilan bog‘liqmi?
Yo‘q. Haqiqiy aylanish holatlarning katta qismida ichki quloq bilan bog‘liq, eng ko‘p uchraydigan sabab DPPG. Qon bosimi pasayishi ko‘proq boshqa hissiyot beradi — holsizlik va ko‘z oldi qorayishi. Shu ikkisini ajratish davolashni butunlay o‘zgartiradi.
DPPG qanday davolanadi?
Asosiy davo dori emas, balki maxsus boshni burish manevrlari (Epley). Ular ichki quloqdagi siljigan kristallarni joyiga qaytaradi va ko‘pincha bir-ikki seansda natija beradi. Manevr shifokor nazorati ostida bajarilishi kerak.
Qaysi belgilar bilan darhol shoshilinch yordam kerak?
Bir tomonda qo‘l yoki oyoq kuchsizlanishi, yuz qiyshayishi, nutq buzilishi, ikki ko‘rish, yutinish qiyinlashishi, yurib bo‘lmaydigan muvozanat yo‘qolishi, umr bo‘yi birinchi marta bo‘lgan juda kuchli bosh og‘rig‘i. Bu insult belgilari bo‘lishi mumkin.
Aylanish quloqdagi shovqin bilan birga kelsa nima bo‘ladi?
Aylanish, quloqdagi shovqin, to‘lalik hissi va eshitish pasayishining birgalikda kelishi Menyer kasalligiga xos. Tashxis uchun audiometriya kerak, davolashda tuzni cheklash, diuretik va betagistin qo‘llanadi.
Doctor Hasan Medical Centerda
Markazda LOR va nevrologiya bo‘limlari bir binoda: bir tashrifda vestibulyar sinovlar, otoskopiya, kerakli qon tahlillari va tomirlar UZDG si bajariladi. DPPG tasdiqlansa, repozitsion manevr shu qabulning o‘zida o‘tkaziladi. Xavfli belgilar bo‘lsa — bir tomonning kuchsizlanishi, nutq buzilishi, ikki ko‘rish — kutmasdan shoshilinch yordamga murojaat qiling.
Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.
Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz



