Maqolalar

Kriptorxizm — Doctor Hasan Medical Center, Toshkent

Kriptorxizm: bolada moyak tushmasligi va davolash muddati

Kriptorxizm — o‘g‘il bolada bitta yoki ikkala moyakning yorg‘oqqa tushmay, yo‘lda — chov kanalida yoki qorin bo‘shlig‘ida — qolib ketishi. Ota-onalar buni odatda «moyak tushmagan», «bolaning moyagi yo‘q» yoki «tuxumi tushmagan» deb ta’riflaydi. Bu o‘g‘il bolalardagi eng ko‘p uchraydigan tug‘ma holatlardan biri. Ko‘pincha moyak hayotning dastlabki oylarida o‘zi joyiga tushadi, ammo olti oydan keyin bunga umid qilish qiyin, vaqtida davolash esa kelajakda farzand ko‘rish qobiliyati va sog‘liq uchun muhim. Maqolada kriptorxizm turlari, uning tortiluvchan moyakdan farqi, tashxis, orxidopeksiya qaysi yoshda qilinishi va keyingi nazorat haqida so‘zlab beramiz.

Kriptorxizm nima va moyak nega tushmay qoladi

Homila rivojlanayotganda moyaklar qorin bo‘shlig‘ida shakllanadi va homiladorlikning so‘nggi oylarida chov kanali orqali yorg‘oqqa tushadi. Moyakning shu yo‘lda to‘xtab qolishi kriptorxizm deyiladi. U muddatida tug‘ilgan har 100 o‘g‘il chaqaloqning taxminan 3 tasida, chala tug‘ilganlarda esa ancha ko‘p uchraydi. Boshqa xavf omillari — kam vazn bilan tug‘ilish hamda otasi yoki akasida shunday holat bo‘lgani; ko‘pincha aniq sabab topilmaydi va bunda ota-onaning aybi yo‘q.

Ko‘p bolalarda moyak hayotning dastlabki 3–6 oyida o‘zi tushadi. Olti oydan keyin bu ehtimol juda past: bir yoshga kelib kriptorxizm taxminan har yuz boladan bittasida saqlanib qoladi.

Turlari va belgilari

Asosiy belgi — yorg‘oqning bir yoki ikki tomonida moyak paypaslanmaydi. Og‘riq bo‘lmaydi, shuning uchun holat ko‘pincha tug‘ruqxonada yoki pediatr ko‘rigida aniqlanadi. Ikki turi farqlanadi:

  • paypaslanadigan moyak — ko‘pchilik hollarda shunday: moyak chov sohasida qo‘lga seziladi;
  • paypaslanmaydigan moyak — u qorin bo‘shlig‘ida joylashgan yoki rivojlanmagan.

Bir tomonlama kriptorxizm ikki tomonlamasidan ko‘proq uchraydi; ba’zan shu tomonda chov churrasi yoki moyak istisqosi (gidrotsele) ham aniqlanadi.

Kriptorxizm yoki tortiluvchan moyak: qanday farqlanadi

«Kecha moyak joyida edi, bugun yo‘q» — bu ko‘pincha kriptorxizm emas, balki tortiluvchan (retraktil) moyak. Bunda moyak to‘liq tushgan, lekin kuchli mushak refleksi uni sovuqda, qo‘rquvda yoki ko‘rik paytida chovga tortib oladi. Bu me’yor varianti, ammo nazoratni talab qiladi.

BelgiKriptorxizmTortiluvchan moyak
Iliq vannadaMoyak yorg‘oqda yo‘qMoyak yorg‘oqqa o‘zi tushadi
Qo‘l bilan tushirishTushmaydi yoki darhol qaytib ketadiOg‘riqsiz tushadi va bir muddat joyida turadi
Yorg‘oqning shu tomoniKichik, yaxshi rivojlanmaganOdatdagidek rivojlangan
TaktikaUrologga yo‘llanma, operatsiyaYiliga bir marta ko‘rik

Yillik ko‘rik shart: bola o‘sgan sari tortiluvchan moyak yuqoriga ko‘tarilib, o‘sha yerda qolib ketishi mumkin.

Nega davolash kerak: kutishning xavfi

Yorg‘oqdagi harorat tana ichidagidan pastroq — moyak me’yorida ishlashi uchun aynan shu kerak. Chovda yoki qorinda qolgan moyak doimiy «qizib» turadi va bu bir necha muammoga olib keladi:

  • farzand ko‘rish qobiliyatining pasayishi — issiqlik urug‘ hujayralarini yetishtiruvchi to‘qimani shikastlaydi; xavf asosan ikki tomonlama kriptorxizmda katta (erkaklar bepushtligi maqolasiga qarang);
  • moyak o‘smasi xavfining ortishi — operatsiya balog‘at yoshigacha qilinsa, xavf kamayadi; bundan tashqari, yorg‘oqdagi moyakni o‘zi tekshirib turish mumkin;
  • moyak buralishi va shu tomondagi chov churrasining qisilishi;
  • bola ulg‘aygan sari ruhiy noqulaylik.

Qachon shoshilinch shifokorga murojaat qilish kerak

Kriptorxizmning o‘zi shoshilinch holat emas, ammo quyidagi vaziyatlarda kutib bo‘lmaydi:

  • moyagi tushmagan bolada chov yoki yorg‘oq sohasida to‘satdan og‘riq, shish, qizarish, bezovtalik yoki qusish paydo bo‘ldi — bu moyak buralishi yoki churra qisilishi bo‘lishi mumkin, darhol tez yordam chaqiring;
  • yangi tug‘ilgan chaqaloqda ikkala moyak ham paypaslanmaydi — gormonal va genetik tekshiruv kechiktirilmasdan o‘tkaziladi;
  • moyak tushmasligi bilan birga olat tuzilishida nuqson bor — masalan, siydik chiqarish teshigi olat uchida emas.

Tashxis: asosiy usul — ko‘rik

Tashxisni tajribali shifokor qo‘l bilan ko‘rikda qo‘yadi — iliq xonada, bola tinch yotganda yoki chordana qurib o‘tirganda: sovuq va qo‘rquv moyakni yuqoriga tortadi. Ota-onalar ham iliq vannadan keyin yorg‘oqqa qarab ko‘rishi mumkin.

UZI chov kanalidagi moyakni topishi mumkin, biroq qorin bo‘shlig‘idagi moyakni istisno qila olmaydi, shuning uchun UZIni kutib, urolog ko‘rigini kechiktirish noto‘g‘ri. Moyak umuman paypaslanmasa, diagnostik laparoskopiya qilinadi: kindik orqali kiritilgan ingichka kamera moyak bor-yo‘qligini va qayerdaligini ko‘rsatadi; ko‘pincha shu narkozning o‘zida davolash ham bajariladi.

Kriptorxizm qanday davolanadi: orxidopeksiya va muddat

Yagona ishonchli usul — orxidopeksiya: jarroh moyakni yorg‘oqqa tushirib, o‘sha yerda mahkamlaydi. Operatsiya umumiy narkoz ostida o‘tadi, bola odatda o‘sha kuni uyga qaytadi; moyak qorin bo‘shlig‘ida bo‘lsa, laparoskopik usul qo‘llanadi. Muvaffaqiyat darajasi 90 foizdan yuqori.

YoshVaziyatTaktika
Tug‘ilgandan 6 oygachaMoyak o‘zi tushishi mumkinKuzatuv va ko‘riklar
6–12 oyO‘zi tushish ehtimoli juda pastOrxidopeksiya uchun eng maqbul davr
18 oygachaTavsiya etilgan oxirgi muddatOperatsiya bundan ortiq kechiktirilmaydi
Katta bola, o‘smir, katta yoshli erkakKech aniqlanganUrolog ko‘rigi, yechim individual

Chala tug‘ilgan bolalarda yosh tug‘ilishi kutilgan sanadan hisoblanadi. Gormonal ukollar muntazam tavsiya etilmaydi — samarasi past; massaj, isitish, malham va xalq usullari esa faqat vaqtni oladi.

Operatsiyadan keyin va kech aniqlanganda

Operatsiyadan so‘ng jarroh yara parvarishi va faollikni cheklash bo‘yicha tushuntirish beradi; 6–12 oydan keyin moyakning joylashuvi va o‘lchami baholanadi.

Kriptorxizm o‘smirlik yoki katta yoshda aniqlansa ham, urologga borish shart: moyakni tushirish yoki olib tashlash masalasi individual hal qilinadi. Kriptorxizm bo‘lgan har bir erkakka balog‘atdan keyin umr bo‘yi oyiga bir marta moyaklarini o‘zi paypaslab tekshirish, qattiqlashish yoki kattalashish sezilsa, shifokorga ko‘rinish tavsiya etiladi. Farzand rejalashtirilganda spermogramma urug‘ sifatini xolis ko‘rsatadi.

Ko‘p beriladigan savollar

Moyak o‘zi tushishini necha oygacha kutish mumkin?

Olti oygacha. Ko‘pchilik bolalarda moyak hayotning dastlabki 3–6 oyida o‘zi tushadi; chala tug‘ilganlarda yosh tug‘ilishi kutilgan sanadan hisoblanadi. Olti oydan keyin o‘z-o‘zidan tushish ehtimoli juda past, shuning uchun bola urologga ko‘rsatiladi. Operatsiya 6–12 oylikda, eng kechi bilan 18 oygacha tavsiya etiladi — bu muddatni o‘tkazib yubormaslik muhim.

UZI moyak qayerdaligini aniq ko‘rsatadimi?

UZI chov kanalida joylashgan moyakni topishga va uning o‘lchamini baholashga yordam beradi, ammo qorin bo‘shlig‘idagi moyakni ishonchli istisno qila olmaydi. Asosiy usul — tajribali shifokorning iliq xonadagi qo‘l ko‘rigi. Moyak umuman paypaslanmasa, aniq javobni diagnostik laparoskopiya beradi. Shuning uchun UZI natijasini kutib, mutaxassis ko‘rigini kechiktirmaslik kerak: vaqtni boy bermaslik muhim.

Kriptorxizm bo‘lgan bola kelajakda farzand ko‘ra oladimi?

Bir tomonlama kriptorxizm o‘z vaqtida operatsiya qilingan bo‘lsa, erkaklarning aksariyati ota bo‘la oladi. Ikki tomonlama kriptorxizmda bepushtlik xavfi yuqoriroq, ayniqsa davolash kechiktirilganda — shu sababli operatsiya muddati juda muhim. Balog‘atdan keyin urug‘ sifatini spermogramma orqali tekshirish mumkin; natijaga qarab shifokor keyingi qadamlarni va zarur bo‘lsa davolash yo‘lini tavsiya qiladi.

Gormonal ukol yoki massaj bilan moyakni tushirsa bo‘ladimi?

Yo‘q. Gormonal ukollarning samarasi past, shuning uchun zamonaviy tavsiyalarda ular muntazam davo sifatida qo‘llanmaydi. Massaj, isitish, malham va boshqa uy usullari ham moyakni joyiga tushirmaydi, aksincha, qimmatli vaqt boy beriladi. Isbotlangan usul — orxidopeksiya operatsiyasi: uning muvaffaqiyati 90 foizdan yuqori va uni 6–12 oylikda, eng kechi 18 oygacha qilish ma’qul.

Doctor Hasan Medical Centerda

Markazning urologiya yo‘nalishida moyak tushmasligi shubhasi bilan urolog maslahati va ko‘rigidan o‘tish mumkin. Zarur bo‘lsa, shu tashrifning o‘zida yorg‘oq UZI va chov sohasi UZIsi bajariladi — bu moyakning joylashuvi va o‘lchamini aniqlashtirishga yordam beradi. Ko‘rik, UZI va natijalarni muhokama qilish odatda bitta tashrifning o‘zida bajariladi. Shifokor ota-onaga bu kriptorxizmmi yoki tortiluvchan moyakmi, kuzatuv yetarlimi yoki operatsiya kerakmi — tushuntirib beradi. Tortiluvchan moyakda yillik nazorat jadvali tuziladi; jarrohlik davolash zarur bo‘lsa, shifokor uning maqbul muddatini va keyingi qadamlarni tushuntiradi. O‘smirlar va katta yoshli erkaklar ham murojaat qilishi mumkin. Tug‘ruqxona ko‘chirmasi va oldingi UZI xulosalarini olib keling.

Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.

Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

Jo‘rayev Hasan Karimovich — Urolog-androlog, bosh shifokor
Jo‘rayev Hasan Karimovich
Urolog-androlog, bosh shifokor
Saytni ishlab chiqdi — KLINIKI.UZ