Maqolalar
Postnazal sindrom: tomoqqa shilliq tushishi va yo‘tal
Postnazal sindrom — burun va burun yondosh bo‘shliqlaridan ajralgan shilliqning tomoqning orqa devoriga oqib tushishi va shu tufayli paydo bo‘ladigan noqulayliklar majmuasi. Odam tomog‘ida doim nimadir turgandek his qiladi, tez-tez tomoq qiradi, ertalab balg‘am bilan yo‘taladi. Ingliz tilidagi adabiyotda bu holat «postnasal drip» yoki yuqori nafas yo‘llari yo‘tal sindromi deb ataladi. Postnazal sindrom alohida kasallik emas, balki allergik yoki vazomotor rinit, gaymorit, bolalarda adenoidit, oshqozon reflyuksi kabi turli sabablarning ko‘rinishidir. U surunkali yo‘talning eng ko‘p uchraydigan uch sababidan biri hisoblanadi. Maqolada tomoqqa shilliq tushishi nimadan kelib chiqishi, qaysi belgilar shoshilinch ko‘rikni talab qilishi, LOR shifokori nimani tekshirishi va sababga qarab qanday davolanishi haqida so‘z yuritamiz.
- Postnazal sindrom nima va qanday yuzaga keladi
- Belgilari: tomoq qirish, ertalabki yo‘tal, tomoqda bo‘lak hissi
- Tomoqqa shilliq tushishi sabablari
- Qachon shoshilinch shifokorga murojaat qilish kerak
- Tashxis: LOR shifokori nimani tekshiradi
- Davolash: sababga qarab
- Kundalik maslahatlar
- Ko‘p beriladigan savollar
- Doctor Hasan Medical Centerda
Postnazal sindrom nima va qanday yuzaga keladi
Burun shilliq qavati har kuni shilliq ishlab chiqaradi: u havoni namlaydi, chang va mikroblarni tutib qoladi. Odatda bu shilliq sezilmagan holda tomoqqa o‘tadi va yutib yuboriladi. Shilliq ko‘payib ketsa, quyuqlashsa yoki tomoq shilliq qavati ta’sirlanib, sezgir bo‘lib qolsa, odam uning oqib tushishini his qila boshlaydi. Tomoqning orqa devoridagi doimiy ta’sir yo‘tal retseptorlarini qo‘zg‘atadi, shu sababli quruq yoki balg‘amli yo‘tal paydo bo‘ladi. Kattalarda sakkiz haftadan uzoq davom etgan yo‘tal surunkali hisoblanadi va uning eng ko‘p sabablari qatoriga bronxial astma va oshqozon reflyuksi bilan birga postnazal sindrom kiradi.
Belgilari: tomoq qirish, ertalabki yo‘tal, tomoqda bo‘lak hissi
- tomoq orqasidan shilliq oqib tushayotgandek his, tez-tez yutinish;
- doimiy tomoq qirish, «xirillash» ehtiyoji;
- ertalab yoki yotganda kuchayadigan yo‘tal, ertalab balg‘am tashlash;
- tomoqda bo‘lak yoki yot jism turgandek tuyulishi;
- og‘iz hidi, tomoqning qurishi va qichishi;
- ovozning xirillashi, ayniqsa ertalab;
- bolalarda — tunda va ertalab yo‘tal, xurrak, ba’zan ertalabki ko‘ngil aynishi.
Ko‘pincha bu belgilarga burun bitishi, burundan oqish yoki aksirish qo‘shiladi, lekin ba’zan burun belgilari deyarli bo‘lmaydi va odam faqat tomoqdan shikoyat qiladi. Shu sababli ko‘plab bemorlar uzoq vaqt tomoqni davolaydi, asl sabab esa burunda qoladi. Bu holatni surunkali faringitdan farqlash muhim, chunki ular ko‘pincha birga uchraydi.
Tomoqqa shilliq tushishi sabablari
| Sabab | Xos belgilar | Nima yordam beradi |
|---|---|---|
| Allergik rinit | Aksirish, burun va ko‘z qichishi, suvdek ajralma; mavsumiy yoki chang, hayvon juni bilan bog‘liq | Allergendan saqlanish, shifokor tayinlagan antigistamin vositalar va gormonal burun spreyi |
| Vazomotor rinit | Sovuq, hid, tutun yoki achchiq taomdan keyin burun bitishi yoki suvdek oqishi, qichishish kam | Qo‘zg‘atuvchilardan qochish, burunni yuvish, shifokor tanlagan spreylar |
| Surunkali sinusit (gaymorit) | Quyuq sariq-yashil shilliq, burun bitishi, yuzda og‘irlik, hid bilishning pasayishi | LOR tekshiruvi, burunni yuvish, sababga qarab davolash |
| Adenoidit (bolalarda) | Og‘iz bilan nafas olish, xurrak, burun ovozda gapirish, tungi yo‘tal | LOR ko‘rigi va kuzatuvi, burunni yuvish, ko‘rsatma bo‘yicha davolash |
| Oshqozon reflyuksi | Jig‘ildon qaynashi, og‘izda nordon ta’m, ovqatdan keyin va yotganda tomoqda shilliq hissi | Ovqatlanish tartibi, kechki ovqatni erta yeyish, gastroenterolog maslahati |
| Burun to‘sig‘i qiyshiqligi, quruq havo | Bir tomonlama bitish, shilliqning quyuqlashishi, qatqaloqlar | Havoni namlash, ko‘p suyuqlik ichish; to‘siq bo‘yicha LOR maslahati |
Allergik va noallergik rinit haqida batafsil allergik rinit va vazomotor rinit maqolalarida, sinus yallig‘lanishi haqida gaymorit maqolasida o‘qishingiz mumkin. Bolalarda tez-tez tungi yo‘tal va xurrak bo‘lsa, adenoidlarni tekshirish kerak, kattalarda doimiy bir tomonlama bitish burun to‘sig‘i qiyshiqligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Qachon shoshilinch shifokorga murojaat qilish kerak
Quyidagi belgilar oddiy postnazal sindromga xos emas — shifokor ko‘rigini kechiktirmang:
- balg‘am yoki burun ajralmasida qon;
- yuqori isitma, yuzda kuchli og‘riq, ko‘z atrofida shish;
- faqat bir tomondan qonli yoki badbo‘y ajralma;
- nafas qisishi, hushtakli nafas, ko‘krakda og‘riq;
- yutishning qiyinlashishi, uch haftadan uzoq ovoz bo‘g‘ilishi;
- sababsiz ozish, tungi terlash, chekuvchida uzoq davom etayotgan yo‘tal.
Tashxis: LOR shifokori nimani tekshiradi
Qabul suhbatdan boshlanadi: yo‘tal qachondan beri bor, kunning qaysi vaqtida kuchayadi, burun bitishi, allergiya, jig‘ildon qaynashi bormi, qanday dorilar ichiladi. Keyin shifokor burun bo‘shlig‘i, tomoq va halqumni ko‘zdan kechiradi: tomoqning orqa devoridagi shilliq oqimi, shilliq qavatning qizarishi va donadorligi, chig‘anoqlar va to‘siq holati baholanadi. Allergik sababni aniqlash uchun burun surtmasida eozinofillar tekshiriladi va allergenlar paneli topshiriladi. Gaymoritga shubha bo‘lsa, burun yondosh bo‘shliqlarining tasviriy tekshiruvi buyurilishi mumkin. Yo‘tal burun davolangandan keyin ham saqlansa, o‘pka holatini baholash uchun terapevt yoki pulmonolog, reflyuks belgilari bo‘lsa — gastroenterolog maslahati kerak bo‘ladi.
Davolash: sababga qarab
Postnazal sindromni yo‘tal siropi bilan «bosib» bo‘lmaydi — natija asl sababni davolashga bog‘liq. Ko‘pchilik bemorlarga burunni tuzli eritma bilan muntazam yuvish yordam beradi: u shilliqni suyultiradi va yuvib chiqaradi. Allergik rinitda allergendan saqlanish, antigistamin vositalar va intranazal kortikosteroid (gormonal) spreylar qo‘llanadi; ularning ta’siri bir necha kunda to‘liq namoyon bo‘ladi. Vazomotor rinitda shifokor antixolinergik spreyni tavsiya qilishi mumkin. Bakterial sinusitda davolashni, jumladan antibiotiklarni, faqat shifokor tanlaydi. Reflyuksda turmush tarzini o‘zgartirish va gastroenterolog tayinlagan vositalar zarur.
Tomir toraytiruvchi tomchilarni uzoq ishlatmang: ular bir haftadan ortiq qo‘llanilsa, burun yanada kuchliroq bitadi. Har qanday dorini o‘zboshimchalik bilan ichmang — uni ko‘rikdan keyin shifokor tayinlaydi.
Kundalik maslahatlar
- xonadagi havo namligini 40–60 foiz atrofida saqlang, ayniqsa isitish mavsumida;
- kun davomida yetarli suv iching — shilliq suyuqroq bo‘ladi;
- yostiqni biroz baland qilib uxlang;
- uxlashdan 2–3 soat oldin ovqatlanmang, yog‘li va achchiq taom, qahva va spirtli ichimliklarni kamaytiring;
- chekishni tashlang va tutundan uzoq bo‘ling;
- tomoqni qattiq qirish o‘rniga bir qultum suv iching — qirish shilliq qavatni yanada ta’sirlaydi.
Ko‘p beriladigan savollar
Postnazal sindrom nima uchun ertalab kuchayadi?
Tunda odam yotgan holatda bo‘ladi va kam yutinadi, shuning uchun burundan oqqan shilliq tomoqning orqa devorida to‘planib qoladi. Ertalab turganda bu shilliq yo‘tal va tomoq qirish orqali chiqariladi. Xonadagi quruq havo va og‘iz bilan nafas olish shilliqni quyuqlashtirib, belgilarni kuchaytiradi. Kechki reflyuks ham ertalabki noqulaylikka sabab bo‘lishi mumkin.
Tomoqdagi shilliq uchun antibiotik ichish kerakmi?
Ko‘p hollarda kerak emas. Postnazal sindrom ko‘pincha allergik yoki vazomotor rinit, reflyuks yoki quruq havo bilan bog‘liq bo‘lib, ularda antibiotik foyda bermaydi va faqat nojo‘ya ta’sir xavfini oshiradi. Shilliqning sariq yoki yashil rangda bo‘lishi ham har doim bakterial infeksiyani anglatmaydi. Antibiotik faqat bakterial sinusit tasdiqlanganda va shifokor tayinlaganda qo‘llanadi.
Burunni qanday qilib to‘g‘ri yuvish kerak?
Dorixonada sotiladigan tayyor tuzli eritma yoki qaynatib sovutilgan suvdan tayyorlangan izotonik eritmadan foydalaning. Boshni lavabo ustida yon tomonga egib, eritmani yuqoridagi burun teshigiga yuboring — u ikkinchi teshikdan oqib chiqadi. Og‘zingiz bilan nafas oling. Keyin burunni yengil qoqing. Bolalarga usulni va eritma turini shifokor bilan kelishib tanlang.
Postnazal sindrom butunlay o‘tib ketadimi?
Agar sabab to‘g‘ri aniqlansa, ko‘pchilik bemorlarda belgilar sezilarli kamayadi yoki butunlay yo‘qoladi. Masalan, shamollashdan keyingi shilliq bir necha haftada o‘tadi, allergik rinitda esa allergendan saqlanish va to‘g‘ri tanlangan sprey yaxshi natija beradi. Surunkali sabablarda muntazam parvarish va nazorat ko‘riklari talab qilinadi. Natija bo‘lmasa, shifokor tashxisni qayta ko‘rib chiqadi.
Doctor Hasan Medical Centerda
Markazda LOR shifokori konsultatsiyasi o‘tkaziladi: shifokor burun, tomoq va halqumni ko‘zdan kechirib, shilliq qayerdan va nima sababdan oqayotganini aniqlashga harakat qiladi. Allergik sababni tekshirish uchun shu tashrifning o‘zida burun surtmasida eozinofillarni aniqlash va 20 ta allergenga panel topshirish mumkin. Natijalar tushunarli tilda izohlanadi, shaxsiy davolash rejasi va nazorat ko‘riklari belgilanadi; qo‘shimcha tekshiruv yoki boshqa mutaxassis kerak bo‘lsa, shifokor keyingi qadamlarni siz bilan muhokama qiladi. Qabulga avvalgi tahlil va tekshiruv natijalari hamda ishlatayotgan dori va spreylaringiz ro‘yxatini olib keling.
Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.
Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

