Maqolalar

So‘lak bezlari yallig‘lanishi va toshi — Doctor Hasan Medical Center, Toshkent

So‘lak bezlari yallig‘lanishi va toshi: jag‘ ostida shish

So‘lak bezlari yallig‘lanishi (sialoadenit) va so‘lak bezi toshi (sialolitiaz) — jag‘ ostida yoki quloq oldida og‘riqli shish paydo bo‘lishining eng ko‘p uchraydigan sabablari. Tosh ko‘pincha o‘zini ovqat paytida namoyon qiladi: bez birdan shishadi va og‘riydi, keyin asta-sekin o‘z holiga qaytadi. Bakterial infeksiyada esa shish doimiy, og‘riq kuchli bo‘ladi, og‘izda yiring ta’mi va harorat paydo bo‘lishi mumkin. Ko‘pchilik holatlar yaxshi davolanadi, lekin shishni kattalashgan limfa tugunlari, tepki yoki bez o‘smasidan ajratish muhim. Maqolada so‘lak bezlari kasalliklarining sabablari, belgilari, xavfli alomatlari, UZI va boshqa tekshiruvlar hamda davolash va uyda yordam berish usullari haqida so‘zlab beramiz.

So‘lak bezlari yallig‘lanishi va toshi nima

Insonda uch juft yirik so‘lak bezi bor: quloq oldi bezlari (yuzda, quloq oldida va pastida), jag‘ osti bezlari (pastki jag‘ ostida) va til osti bezlari. Bundan tashqari og‘iz shilliq qavatida ko‘plab mayda bezlar joylashgan. So‘lak ingichka yo‘llar orqali og‘iz bo‘shlig‘iga chiqadi. Bez to‘qimasining yallig‘lanishi sialoadenit, yo‘lda tosh hosil bo‘lishi esa sialolitiaz deyiladi. Ikkala holat ko‘pincha o‘zaro bog‘liq: tosh so‘lak oqimini to‘sadi, turg‘un so‘lakda esa bakteriyalar oson ko‘payadi. Toshlarning aksariyati jag‘ osti bezida hosil bo‘ladi — uning so‘lagi quyuqroq, yo‘li esa uzun va yuqoriga qarab yo‘naladi.

Sabablari va xavf omillari

O‘tkir bakterial sialoadenit ko‘pincha quloq oldi bezida rivojlanadi. Unga so‘lak kamayishi va og‘iz bakteriyalarining yo‘l orqali bezga ko‘tarilishi sabab bo‘ladi. Xavf omillari:

  • suvsizlanish — kam suyuqlik ichish, isitma, qusish yoki ich ketishi;
  • keksa yosh, og‘ir umumiy kasalliklar va jarrohlikdan keyingi davr;
  • og‘iz gigiyenasining yomonligi, kariyes va milk kasalliklari;
  • so‘lak ajralishini kamaytiradigan dorilar (ayrim siydik haydovchi, allergiyaga qarshi va antidepressant vositalar);
  • og‘iz qurishi bilan kechadigan autoimmun kasalliklar va bosh-bo‘yin sohasiga nur terapiyasi;
  • so‘lak bezi toshi yoki yo‘l torayishi.

Toshlar hosil bo‘lishining aniq sababi to‘liq ma’lum emas: so‘lak turg‘unligi, uning tarkibidagi kalsiy tuzlari va yo‘l yallig‘lanishi rol o‘ynaydi. Virusli yallig‘lanishning eng mashhur turi — tepki (epidemik parotit); bu emlash orqali oldi olinadigan yuqumli kasallik.

Belgilari: ovqat paytida shish va og‘riq

So‘lak bezi toshida odatda:

  • ovqat ko‘rganda yoki ovqatlanish paytida jag‘ ostida shish va og‘riq paydo bo‘ladi;
  • shish bir necha soat ichida asta-sekin kamayadi;
  • til ostida qattiq nuqta seziladi yoki yo‘l teshigi qizargan bo‘ladi;
  • bunday xurujlar haftalar yoki oylar davomida takrorlanadi.

Bakterial sialoadenitda bez sohasi doimiy shishgan, og‘riqli, qizargan va issiq bo‘ladi, og‘iz ochish va chaynash og‘riq beradi. Bezni bosganda og‘izdagi yo‘l teshigidan yiring chiqishi, noxush ta’m, harorat va holsizlik kuzatiladi. Tepkida esa avval harorat, holsizlik va bosh og‘rig‘i bo‘ladi, keyin ko‘pincha ikki tomonda quloq oldi bezlari shishib, quloq yumshoqlari chetga turtib chiqadi.

Yallig‘lanish, tosh, tepki va o‘smaning farqi

BelgiBakterial yallig‘lanishSo‘lak bezi toshiTepkiO‘sma
BoshlanishiTez, bir-ikki kundaOvqat paytidagi xurujlarHarorat va holsizlikdan keyinSekin, haftalar va oylar davomida
Og‘riqKuchli, doimiyOvqatlanishda, keyin pasayadiO‘rtacha, chaynaganda kuchayadiKo‘pincha og‘riqsiz
Ko‘proq qaysi bezQuloq oldi bezi, bir tomondaJag‘ osti beziQuloq oldi bezlari, ko‘pincha ikki tomondaKo‘pincha quloq oldi bezi
Harorat, yiringKo‘pincha borInfeksiya qo‘shilmasa, yo‘qHarorat bor, yiring yo‘qOdatda yo‘q

Jag‘ ostidagi shish har doim ham bez emas: ko‘pincha bu tomoq yoki tish infeksiyasi tufayli kattalashgan limfa tugunlari bo‘ladi. Tomoq og‘rig‘i va surunkali tonzillit haqida alohida maqolalarimiz bor.

Qachon shoshilinch yordam kerak

Quyidagi hollarda kutmang — shu kunning o‘zida shifokorga boring yoki tez yordam (103) chaqiring:

  • shish tez kattalashib, bo‘yin yoki og‘iz tubiga tarqalsa;
  • yutish yoki nafas olish qiyinlashsa, ovoz o‘zgarsa, so‘lakni yuta olmasangiz;
  • yuqori harorat, titroq va kuchli holsizlik bo‘lsa;
  • og‘izni ochish keskin qiyinlashsa;
  • bemor keksa, suvsizlangan yoki immuniteti pasaygan bo‘lsa.

Alohida e’tibor talab qiladigan holat: bez ichidagi og‘riqsiz qattiq tugun uch haftadan ortiq saqlansa, tez kattalashsa yoki yuz mushaklari kuchsizlansa, o‘smani istisno qilish uchun kechiktirmasdan tekshiruvdan o‘ting. So‘lak bezi o‘smalarining ko‘pchiligi yaxshi sifatli, biroq buni faqat tekshiruv aniqlaydi.

Tashxis: ko‘rik va so‘lak bezlari UZI

Shifokor bezni tashqaridan va og‘iz ichidan paypaslaydi, yo‘l teshigini ko‘radi, bezni bosganda qanday so‘lak yoki yiring chiqishini baholaydi. Asosiy tekshiruv — so‘lak bezlari UZI: u og‘riqsiz, nursiz va tez bo‘lib, toshlarning ko‘pchiligini, yo‘l kengayishini, bez to‘qimasidagi yallig‘lanish va yiring to‘planishini (abssess), shuningdek tugunlarni ko‘rsatadi. UZI bezni yaqin joylashgan limfa tugunlaridan farqlashga ham yordam beradi. Zarurat bo‘lganda KT, so‘lak yo‘llarini ingichka endoskop bilan ko‘rish (sialendoskopiya), tugun aniqlansa esa ingichka igna bilan biopsiya va qon tahlillari tayinlanadi.

Davolash va uyda yordam

Yengil yallig‘lanish va kichik toshlarda davolash so‘lak oqimini tiklashga qaratiladi:

  • yetarli suyuqlik ichish — kun davomida suvni oz-ozdan;
  • so‘lak ajralishini kuchaytirish: nordon konfet, limon bo‘lagi yoki saqich;
  • bez sohasiga iliq kompress qo‘yish;
  • bezni orqadan oldinga, yo‘l teshigi tomon yengil massaj qilish;
  • og‘iz gigiyenasi: tishlarni yuvish, ovqatdan keyin og‘izni chayish;
  • og‘riq va haroratga qarshi oddiy vositalar.

Bakterial infeksiyada antibiotik kerak bo‘ladi, uni faqat shifokor tanlaydi; o‘zboshimchalik bilan ichish yoki kursni yarim yo‘lda to‘xtatish mumkin emas. Yiring to‘plansa, uni chiqarish talab qilinadi. Toshni olib tashlash usullari — yo‘l teshigiga yaqin toshni og‘iz orqali olish, sialendoskopiya, toshni maydalash yoki tez-tez qaytalanganda bezni olib tashlash — ixtisoslashgan bo‘limlarda bajariladi va har bir holatda alohida muhokama qilinadi. Tepki virusli kasallik bo‘lgani uchun antibiotik bilan davolanmaydi: dam olish, suyuqlik va og‘riqqa qarshi vositalar tavsiya etiladi, bemor esa boshqalardan ajratiladi. Tepkidan eng ishonchli himoya — emlash jadvaliga muvofiq qizamiq, tepki va qizilchaga qarshi vaksina.

Ko‘p beriladigan savollar

So‘lak bezi toshi o‘z-o‘zidan tushib ketishi mumkinmi?

Ha, kichik toshlar ba’zan ko‘p suyuqlik ichish, nordon konfet so‘rish va bezni massaj qilish natijasida yo‘l orqali o‘zi chiqib ketadi. Kattaroq yoki yo‘lning chuqur qismidagi toshlar odatda o‘z-o‘zidan chiqmaydi va qaytalanuvchi shish hamda infeksiyaga sabab bo‘ladi. Bunday holatda shifokor UZI natijasiga ko‘ra toshni olib tashlash usullarini muhokama qiladi va ixtisoslashgan yordam kerakligini tushuntiradi.

Jag‘ ostidagi shish bez yoki limfa tuguni ekanini qanday bilish mumkin?

Uyda buni aniq farqlash qiyin. Limfa tugunlari odatda tomoq, tish yoki og‘iz infeksiyasidan keyin kattalashadi, yumaloq va harakatchan bo‘ladi. So‘lak bezi shishi esa ko‘pincha ovqatlanish bilan bog‘liq bo‘ladi yoki og‘izdagi yo‘l teshigidan yiring chiqishi bilan kechadi. Aniq javobni shifokor ko‘rigi va UZI beradi: tekshiruv bez to‘qimasi, tosh va tugunlarni bir-biridan ajratib ko‘rsatadi.

Tepki kattalar uchun xavflimi?

Tepki ko‘pincha yengil o‘tadi, lekin o‘smir va kattalarda asoratlar ko‘proq uchraydi: erkaklarda moyak yallig‘lanishi, ayollarda tuxumdon yallig‘lanishi, kamdan-kam hollarda miya pardalari yallig‘lanishi yoki eshitish pasayishi. Kasallik yuqumli, shuning uchun bemor uyda qolib, boshqalar bilan muloqotni cheklashi kerak. Kuchli bosh og‘rig‘i, moyakda yoki qorinda og‘riq paydo bo‘lsa, shifokorga murojaat qiling. Eng yaxshi himoya — emlash.

Bez yallig‘langanda antibiotikni o‘zim boshlasam bo‘ladimi?

Iliq kompress, ko‘p suyuqlik va bezni yengil massaj qilish yordam beradi, lekin antibiotikni o‘zboshimchalik bilan boshlash tavsiya etilmaydi: shish virus, tosh yoki boshqa sabab bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Antibiotik faqat bakterial infeksiya tasdiqlanganda yoki gumon qilinganda shifokor tomonidan tayinlanadi. Shish tez kattalashsa, harorat ko‘tarilsa yoki yutish qiyinlashsa, kutmasdan shifokorga boring.

Doctor Hasan Medical Centerda

Markazda LOR shifokor konsultatsiyasi o‘tkaziladi: shifokor bez va bo‘yin sohasini ko‘radi, og‘iz ichidagi yo‘l teshiklarini tekshiradi va shish sababini aniqlaydi. UZI bo‘limida so‘lak bezlari UZI tekshiruvidan o‘tish mumkin, kerak bo‘lsa yaqin limfa tugunlari ham ko‘riladi. Shu tariqa ko‘rik va tekshiruvni bitta tashrifda birlashtirish mumkin. Shifokor natijalarni tushunarli tilda izohlaydi, individual davolash rejasini tuzadi va nazorat ko‘rigini belgilaydi. Toshni olib tashlash, jarrohlik yoki shifoxonada davolash zarur bo‘lsa, imkoniyatlar va keyingi qadamlar tushuntiriladi. LOR bo‘limi sahifasida xizmatlar haqida batafsil ma’lumot bor. Qabulga avvalgi tekshiruv natijalari va qabul qilayotgan dorilaringiz ro‘yxatini olib keling; so‘lak bezlari UZI uchun odatda maxsus tayyorgarlik talab etilmaydi.

Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.

Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

Jiyanbekov Baxodir Sheraliyevich — LOR (quloq-burun-tomoq) shifokori
Jiyanbekov Baxodir Sheraliyevich
LOR (quloq-burun-tomoq) shifokori
Sodikov Saidvali Saidumarovich — LOR (quloq-burun-tomoq) shifokori
Sodikov Saidvali Saidumarovich
LOR (quloq-burun-tomoq) shifokori
Murod — LOR (quloq-burun-tomoq) shifokori
Murod
LOR (quloq-burun-tomoq) shifokori
Yusupov Yunus Azimovich — LOR (quloq-burun-tomoq) shifokori
Yusupov Yunus Azimovich
LOR (quloq-burun-tomoq) shifokori
Ubaydullayev Eldor Nuriddinovich — LOR (quloq-burun-tomoq) shifokori
Ubaydullayev Eldor Nuriddinovich
LOR (quloq-burun-tomoq) shifokori
Nazarov Saloxiddin Xusniddinovich — UZI (ultratovush diagnostikasi) mutaxassisi
Nazarov Saloxiddin Xusniddinovich
UZI (ultratovush diagnostikasi) mutaxassisi
Turdieva Kommuna Eshpulatovna — UZI (ultratovush diagnostikasi) mutaxassisi
Turdieva Kommuna Eshpulatovna
UZI (ultratovush diagnostikasi) mutaxassisi
Doctor Hasan Medical Center — bog‘lanish
📍 Toshkent shahri, Sebzor massivi 1
📞 +998 55 510 60 60
✉️ This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
🌐 Instagram · Telegram · Facebook · YouTube · TikTok
Saytni ishlab chiqdi — KLINIKI.UZ