Maqolalar
Surunkali tonzillit: murtaklarni olish kerakmi
Tomoq yiliga bir-ikki marta og‘riydigan odam bilan har ikki oyda angina bilan yotadigan odam o‘rtasida katta farq bor. Ikkinchi holatda ko‘pincha surunkali tonzillit haqida gap boradi — murtaklar endi infeksiyaga qarshi to‘siq bo‘lib xizmat qilmaydi, balki o‘zi doimiy infeksiya o‘chog‘iga aylanadi. Bunday bemorlar ko‘pincha «murtakni olib tashlasam, immunitetim tushmaydimi?» deb so‘raydi, boshqalari esa yillab antibiotik ichib, operatsiyani keraksiz paytda ham qilishga shoshiladi. Haqiqat ikkisining o‘rtasida: operatsiya aniq ko‘rsatmalar bo‘lganda foyda beradi. Quyida shu ko‘rsatmalarni va konservativ davolash imkoniyatlarini ko‘rib chiqamiz.
Surunkali tonzillit nima
Murtaklar (bodomcha bezlar) — tomoq bo‘shlig‘idagi limfoid to‘qima, nafas va ovqat yo‘li chegarasida turgan immun to‘siq. Ularning sirti chuqur yo‘laklar — lakunalar bilan qoplangan. Normada lakunalar o‘z-o‘zini tozalaydi. Takroriy yallig‘lanishdan keyin ular kengayadi va chandiqlanadi, tozalanish buziladi, ichida epiteliy qoldiqlari va bakteriya to‘planadi.
Natijada doimiy infeksiya o‘chog‘i shakllanadi: bemor o‘zini sog‘ deb hisoblaydi, lekin qonga doimiy ravishda mikrob mahsulotlari tushadi. Shuning uchun surunkali tonzillitning belgilari faqat tomoq bilan cheklanmaydi — holsizlik, harorat 37 atrofida uzoq turishi, bo‘g‘im og‘riqlari va yurak sohasidagi noqulaylik ham bo‘lishi mumkin.
Asosiy qo‘zg‘atuvchilardan biri — beta-gemolitik streptokokk A. U xavfli, chunki revmatizm, yurak klapanlari va buyrak zararlanishi (glomerulonefrit) kabi asoratlarga olib keladi. Shu sababli tomoq og‘rig‘ida streptokokkni aniqlash muhim.
Belgilari
- tez-tez qaytalanadigan angina — yiliga bir necha marta, yuqori isitma va kuchli og‘riq bilan;
- murtakda oq-sarg‘ish probkalar — lakunalarda to‘plangan tiqinlar, ko‘pincha o‘zi chiqib ketadi;
- og‘izdan yoqimsiz hid — tish sog‘lom bo‘lsa ham saqlanadi;
- tomoqda doimiy noqulaylik — «begona narsa» hissi, quruqlik, yutinganda bezovtalik;
- bo‘yindagi limfa tugunlarining doimiy kattalashishi;
- uzoq davom etadigan holsizlik, tez charchash, subfebril harorat.
Bolalarda murtaklarning kattalashishi alohida masala: u yallig‘lanishdan emas, hajmdan muammo tug‘diradi — uyquda xurrak, nafas to‘xtashi (apnea), og‘iz bilan nafas olish. Bu holat ko‘pincha adenoidlar bilan birga keladi va ularni birgalikda baholash kerak.
Tashxis: qanday tekshiruvlar kerak
LOR ko‘rigi asos: murtaklar hajmi, lakunalar holati, probkalar va chandiq to‘qima baholanadi. Qo‘shimcha tekshiruvlar:
| Tekshiruv | Nima uchun |
|---|---|
| Tomoqdan surtma (ekma) | Qo‘zg‘atuvchini va antibiotikka sezgirlikni aniqlash |
| Streptokokk tez testi | A guruh streptokokkini 10–15 daqiqada aniqlash |
| ASLO (antistreptolizin-O) | Streptokokk bilan o‘tgan aloqani va asorat xavfini baholash |
| Umumiy qon tahlili, CRP | Yallig‘lanish faolligi |
| EKG, revmatik ko‘rsatkichlar | Asorat shubhasida yurakni tekshirish |
| Peshob tahlili | Buyrak asoratini (glomerulonefrit) chetlab o‘tmaslik uchun |
Konservativ davolash
Operatsiyaga shoshilish shart emas — ko‘p bemorda konservativ davolash holatni sezilarli yaxshilaydi. Asosiy yo‘nalishlar:
- lakunalarni yuvish — shprits yoki vakuum apparati bilan kurs holida, probkalar va infeksiya o‘chog‘ini mexanik tozalaydi;
- mahalliy antiseptiklar — chayqash, spreylar, so‘riladigan tabletkalar;
- fizioterapiya — ultratovush, lazer, UFO muolajalari;
- antibiotik — faqat o‘tkir yallig‘lanishda va ekma natijasiga qarab; surunkali tonzillitda doimiy antibiotik ichish foydasiz va zararli;
- qo‘shimcha o‘choqlarni davolash — tish kariyesi, sinusit, surunkali laringit va burun nafasining buzilishi bo‘lsa, ular ham bartaraf etiladi, aks holda tonzillit qaytaveradi.
Yuvish kurslari odatda yiliga 2 marta, 7–10 muolajadan takrorlanadi. Natija 1–2 kursdan keyin baholanadi.
Operatsiya qachon kerak
Tonzillektomiya (murtaklarni olib tashlash) quyidagi hollarda muhokama qilinadi:
- yiliga 7 martadan ko‘p angina, yoki ketma-ket 2 yilda yiliga 5 martadan, yoki 3 yilda yiliga 3 martadan;
- konservativ davolash 1–2 kursdan keyin natija bermasa;
- paratonzillyar abssess (murtak atrofidagi yiring) bir martadan ko‘p takrorlansa;
- revmatizm, yurak klapanlari yoki buyrak asorati boshlanganda;
- murtaklar hajmi nafas olishga xalaqit berib, uyquda apnea chaqirsa;
- bir tomonlama kattalashish va shubhali tuzilma bo‘lsa.
Operatsiya umumiy og‘riqsizlantirish ostida bajariladi, hozirda kuydirish, lazer va koblatsiya usullari qon ketishini kamaytiradi. Tomoq og‘rig‘i 7–10 kun davom etadi, bu davrda yumshoq, sovuq ovqat tavsiya etiladi. To‘liq tiklanish 2 hafta.
Keng tarqalgan qo‘rquv haqida: murtaklarni olish immunitetni pasaytirmaydi. Limfoid to‘qima organizmda juda ko‘p va murtak vazifasini boshqa tuzilmalar o‘z ustiga oladi. Aksincha, doimiy infeksiya o‘chog‘ini olib tashlash umumiy holatni yaxshilaydi.
Ko‘p beriladigan savollar
Murtaklarni olsam immunitetim pasayadimi?
Yo‘q. Limfoid to‘qima organizmda juda ko‘p va murtak vazifasini boshqa tuzilmalar o‘z ustiga oladi. Aksincha, doimiy infeksiya o‘chog‘ini olib tashlash umumiy holatni va mehnat qobiliyatini yaxshilaydi.
Murtakdagi oq probkalar xavflimi?
Ular lakunalarda to‘plangan epiteliy qoldiqlari va bakteriyalardan iborat tiqinlar. O‘zi xavfli emas, lekin og‘izdan hid va doimiy noqulaylik beradi va surunkali yallig‘lanish belgisi hisoblanadi. Ularni o‘tkir predmet bilan chiqarish mumkin emas — lakunalarni yuvish kursi qilinadi.
Operatsiya qachon zarur bo‘ladi?
Yiliga 7 martadan ko‘p angina, ketma-ket 2 yilda yiliga 5 martadan yoki 3 yilda yiliga 3 martadan bo‘lsa; konservativ davolash natija bermasa; paratonzillyar abssess takrorlansa; revmatizm yoki buyrak asorati boshlansa; murtak hajmi uyquda nafas to‘xtashiga sabab bo‘lsa.
Surunkali tonzillitda doimiy antibiotik ichish kerakmi?
Yo‘q. Antibiotik faqat o‘tkir yallig‘lanishda va ekma natijasiga qarab buyuriladi. Doimiy ichish foyda bermaydi, ichak mikroflorasini buzadi va bakteriyalarda chidamlilik paydo qiladi.
Doctor Hasan Medical Centerda
Markazda LOR shifokorlari murtaklarni yuvish kurslarini o‘tkazadi, tomoq surtmasi va ASLO tahlilini laboratoriyada bir kunda bajaradi va natijalarga qarab konservativ yoki jarrohlik yo‘lini tanlaydi. Agar sizda yiliga bir necha marta angina qaytalanayotgan bo‘lsa, o‘z-o‘zidan antibiotik ichish o‘rniga ko‘rikdan o‘tish to‘g‘ri bo‘ladi.
Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.
Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

