Maqolalar

Epididimit va orxit — Doctor Hasan Medical Center, Toshkent

Epididimit va orxit: moyak yallig‘lanishi belgilari, davosi

Epididimit va orxit — moyak ortig‘i hamda moyakning o‘zi yallig‘lanishi bo‘lib, erkaklarda yorg‘oq sohasidagi og‘riq va shishning eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biridir. Kasallik odatda bir tomonda, bir–uch kun ichida rivojlanadi: moyak shishadi, teri qizaradi, qo‘l tekkizganda og‘riydi, ba’zan harorat ko‘tariladi. Ko‘pchilik uyalib yoki «o‘zi o‘tib ketar» deb shifokorga borishni kechiktiradi. Bu ikki sababga ko‘ra xavfli. Birinchidan, xuddi shunday og‘riq ortida bir necha soat ichida operatsiya talab qiladigan moyak buralishi yashiringan bo‘lishi mumkin. Ikkinchidan, davolanmagan yallig‘lanish yiringlash va bepushtlik bilan asoratlanishi mumkin. Maqolada moyak yallig‘lanishining sabablari va belgilari, uni buralishdan qanday farqlash, qaysi tekshiruvlar kerakligi, davolash tamoyillari va oldini olish choralari haqida so‘z yuritamiz.

Epididimit va orxit nima: moyak yallig‘lanishi belgilari

Moyak ortig‘i (epididimis) — moyakning orqa tomonida joylashgan burama naycha; unda spermatozoidlar yetiladi va to‘planadi. Uning yallig‘lanishi epididimit deb ataladi va odatda bakteriyalar tufayli yuzaga keladi. Orxit — moyak to‘qimasining o‘zi yallig‘lanishi. Ko‘pincha jarayon ikkalasini ham qamrab oladi, bunda epididimoorxit haqida gapiriladi. Belgilar bir–uch kun ichida kuchayib boradi:

  • yorg‘oqning bir tomonida og‘riq va moyak shishishi;
  • terining qizarishi, ushlab ko‘rganda issiqligi;
  • harorat ko‘tarilishi, holsizlik;
  • siyganda achishish, tez-tez siyish yoki uretradan (siydik chiqarish kanalidan) ajralma kelishi — uretrit belgilari.

Moyak yallig‘lanishi sabablari

Sabab ko‘p jihatdan yosh va vaziyatga bog‘liq:

  • Jinsiy faol erkaklarda, odatda 35 yoshgacha — ko‘pincha xlamidioz va gonoreya (so‘zak), ya’ni jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar. Mikroblar uretradan urug‘ yo‘li orqali ortiqqa yetib boradi.
  • 35 yoshdan oshgan erkaklarda, shuningdek siydik oqimi qiyinlashganda (masalan, prostata bezi kattalashganda), siydik kateteri qo‘yilganda yoki yaqinda urologik muolaja o‘tkazilganda — ichak tayoqchasi va boshqa ichak bakteriyalari.
  • Tepki (epidemik parotit) orxiti — virusli; balog‘at yoshidan keyin, quloq oldi so‘lak bezlari shishganidan bir necha kun o‘tgach rivojlanadi. Moyak kichrayishiga va pushtdorlik pasayishiga olib kelishi mumkin; emlash uning oldini oladi.

Epididimitni moyak buralishidan qanday farqlash mumkin

Eng muhim savol — bu yallig‘lanishmi yoki moyak buralishi. Buralishda moyakni qon bilan ta’minlovchi tomirlar qisilib qoladi va moyakni saqlab qolish uchun operatsiya taxminan 6 soat ichida bajarilishi kerak.

HolatQanday boshlanadiO‘ziga xos belgilari
Epididimit, epididimoorxit1–3 kun ichida asta-sekin kuchayadiBir tomonlama og‘riq, shish, qizarish, isitma, siyganda achishish
Moyak buralishiTo‘satdan, ko‘pincha o‘smir va yosh yigitlardaJuda kuchli og‘riq, ko‘ngil aynishi, qusish, moyak yuqoriga tortilgan
Tepki orxitiQuloq oldi bezlari shishidan bir necha kun keyinMoyak og‘rig‘i va shishi, isitma

Yorg‘oq boshqa sabablarga ko‘ra ham kattalashadi: gidrotsele (moyak pardalari orasida suyuqlik to‘planishi), varikotsele, chov churrasi yoki o‘sma — u odatda og‘riqsiz qattiq tugun bo‘lib seziladi. Moyak og‘rig‘i qachon shoshilinch yordam talab qilishi haqida alohida yozganmiz. Bu holatlarni uyda bir-biridan ajratib bo‘lmaydi.

Qachon shifokorga shoshilinch murojaat qilish kerak

To‘satdan boshlangan har qanday yorg‘oq og‘rig‘i, aksi isbotlanmaguncha, shoshilinch holat hisoblanadi. Quyidagi hollarda kutmang:

  • moyakda to‘satdan kuchli og‘riq paydo bo‘lsa, ayniqsa o‘smir yoki yosh yigitda;
  • og‘riqqa ko‘ngil aynishi yoki qusish qo‘shilsa;
  • harorat 38,5 darajadan yuqori bo‘lib, titroq tutsa;
  • davolash boshlanganiga 3 kun bo‘lsa ham ahvol yaxshilanmasa;
  • moyakda og‘riqsiz qattiq tugun paypaslansa.

Dastlabki ikki holatda tez yordam chaqiring yoki darhol navbatchi shifoxonaga boring; qolganlarida imkon qadar tez urologga ko‘rining.

Tashxis: ko‘rik, tahlillar va doppler UZI

Urolog shikoyatlarni so‘rab-surishtiradi va yorg‘oqni ko‘zdan kechiradi. So‘ng quyidagilar buyuriladi:

  • peshob umumiy tahlili va bakteriologik ekma;
  • uretradan surtma va jinsiy infeksiyalarga PCR tekshiruvi;
  • qon umumiy tahlili va C-reaktiv oqsil — yallig‘lanish darajasini baholash uchun;
  • yorg‘oq a’zolarining doppler UZI — asosiy tasviriy tekshiruv.

Doppler qon oqimini ko‘rsatadi: yallig‘lanishda u kuchaygan, buralishda esa keskin kamaygan yoki umuman yo‘q. UZI yiringli o‘choq (abssess) hosil bo‘lganini ham aniqlaydi. Tekshiruv maxsus tayyorgarlik talab qilmaydi. Buralishga jiddiy shubha bo‘lsa, tekshiruvlar operatsiyani kechiktirmasligi kerak.

Epididimit va orxit qanday davolanadi

Bakterial epididimitning asosiy davosi — antibiotiklar. Dorini shifokor ehtimoliy qo‘zg‘atuvchiga qarab tanlaydi: jinsiy infeksiyaga shubha bo‘lganda bir xil, ichak bakteriyalarida boshqa xil vositalar kerak. Kurs odatda 10–14 kun davom etadi va uni oxirigacha ichish shart, hatto og‘riq ikkinchi kuniyoq kamaysa ham. Antibiotikni o‘zboshimchalik bilan tanlash yoki kursni yarmida to‘xtatish surunkali yallig‘lanishga yo‘l ochadi.

Qo‘shimcha choralar:

  • dastlabki kunlarda tinchlik, imkon bo‘lsa yotoq tartibi;
  • yorg‘oqni ko‘tarib turadigan zich ichki kiyim yoki maxsus bog‘lam;
  • mato orqali qo‘yiladigan sovuq kompress;
  • shifokor tavsiya qilgan yallig‘lanishga qarshi og‘riq qoldiruvchi dorilar.

Sabab jinsiy infeksiya bo‘lsa, jinsiy sherik ham tekshirilishi va davolanishi, davolash tugaguncha esa jinsiy aloqadan tiyilish kerak. Tepki orxitida antibiotiklar yordam bermaydi — ular virusga ta’sir qilmaydi; davo tinchlik, sovuq va og‘riq qoldiruvchilardan iborat. Odatda 2–3 kunda ahvol yaxshilanadi, shish va qattiqlik esa bir necha hafta saqlanishi mumkin. Isitish, malhamlar va xalq tabobati vositalari antibiotik o‘rnini bosmaydi, faqat vaqtni boy beradi.

Asoratlar va oldini olish

Davolanmagan yoki chala davolangan yallig‘lanish asoratlarga olib kelishi mumkin: yiringli o‘choq (abssess), surunkali og‘riq, urug‘ yo‘llarining bitib qolishi va erkaklar bepushtligi (ayniqsa ikkala tomon zararlanganda), moyak kichrayishi (atrofiya). O‘z vaqtida boshlangan davo bu xavfni ancha kamaytiradi.

Oldini olish choralari sodda:

  • prezervativdan foydalanish;
  • siydik yo‘llari infeksiyalarini va prostata bezi tufayli siydik oqimining qiyinlashuvini o‘z vaqtida davolash;
  • qizamiq, tepki va qizilchaga qarshi emlanish — bolalikda emlanmagan bo‘lsangiz, shifokor bilan maslahatlashing.

Ko‘p beriladigan savollar

Epididimit o‘z-o‘zidan o‘tib ketadimi?

Bunga umid qilmaslik kerak. Bakterial epididimit shifokor tanlagan antibiotik bilan davolanadi; davosiz qolsa, yiringli o‘choq, surunkali og‘riq va urug‘ yo‘llarining bitib qolishi xavfi ortadi. Og‘riq qoldiruvchi dori og‘riqni bosadi, lekin sababni yo‘qotmaydi. Bundan tashqari, shunga o‘xshash og‘riq moyak buralishi belgisi bo‘lishi mumkin, uni esa faqat shifokor istisno qila oladi.

Epididimitdan keyin farzand ko‘rish mumkinmi?

Ko‘p hollarda ha. Yallig‘lanish odatda bir tomonda bo‘ladi va o‘z vaqtida davolanganda pushtdorlik odatda saqlanib qoladi. Xavf ikkala tomon zararlanganda, kasallik qaytalanganda yoki davo kech boshlanganda yuqoriroq: urug‘ yo‘llari bitib qolishi mumkin. Homiladorlik rejalashtirilayotgan bo‘lsa, sog‘aygandan so‘ng shifokor belgilagan muddatda spermogramma topshirib, holatni baholash mumkin.

Davolanish paytida jinsiy aloqa qilish mumkinmi?

Sabab jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiya bo‘lsa, davolash kursi tugaguncha va belgilar yo‘qolguncha jinsiy aloqadan tiyilish kerak. Jinsiy sherik ham tekshirilishi va zarur bo‘lsa davolanishi lozim, aks holda infeksiya qayta yuqadi. Keyinchalik prezervativdan foydalanish qaytalanish xavfini kamaytiradi. Aniq muddatni davolovchi shifokor tahlil natijalariga qarab aytadi.

Moyak shishi qancha vaqtda qaytadi?

To‘g‘ri tanlangan davoda og‘riq va isitma odatda 2–3 kun ichida kamayadi. Shish va ortiqdagi qattiqlik sekinroq so‘riladi — bu bir necha hafta davom etishi mumkin va o‘z-o‘zidan xavotirga sabab emas. Uch kun ichida yaxshilanish bo‘lmasa, harorat saqlansa yoki og‘riq kuchaysa, qayta ko‘rikdan o‘ting: dorini almashtirish yoki nazorat UZI kerak bo‘lishi mumkin.

Doctor Hasan Medical Centerda

Doctor Hasan Medical Centerda moyak og‘rig‘i va shishi bilan urolog-androlog qabuliga murojaat qilish mumkin. Tashxis uchun zarur tekshiruvlar markazning o‘zida bajariladi: yorg‘oq a’zolarining doppler UZI, peshob umumiy tahlili, uretradan surtma mikroskopiyasi va PCR tekshiruvlari. Ko‘rik, UZI va tahlil topshirishni bitta tashrifda birlashtirish mumkin. Shifokor natijalarni tushuntirib beradi, davolash rejasi va nazorat ko‘riklari jadvalini tuzadi. Farzand ko‘rish masalasi tashvishlantirsa, sog‘aygandan keyin spermogramma topshirish tavsiya etiladi. Shifoxonada davolanish yoki jarrohlik yordami kerak bo‘lsa, shifokor mavjud variantlar va keyingi qadamlarni muhokama qiladi. Muhim: to‘satdan boshlangan kuchli og‘riqda rejali qabulni kutmang — tez yordamga murojaat qiling.

Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.

Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

Jo‘rayev Hasan Karimovich — Urolog-androlog, bosh shifokor
Jo‘rayev Hasan Karimovich
Urolog-androlog, bosh shifokor
Saytni ishlab chiqdi — KLINIKI.UZ