Maqolalar
Frontit va etmoidit: peshona va ko‘z atrofidagi sinusit
Frontit va etmoidit — peshona sinusi hamda ko‘zlar orasida joylashgan g‘alvirsimon suyak katakchalarining yallig‘lanishi, ya’ni sinusitning ikki turi. Ko‘pincha ular shamollashdan keyin boshlanadi: burun bitadi, quyuq ajralma keladi, peshona yoki burun ildizida bosim va og‘riq paydo bo‘ladi, oldinga egilganda esa u kuchayadi. Aksariyat holatlarda sabab virus bo‘lib, kasallik bir-ikki hafta ichida o‘tib ketadi. Biroq peshona va g‘alvirsimon sinuslar ko‘z kosasi va bosh miyaga juda yaqin joylashgani uchun kamdan-kam bo‘lsa-da jiddiy asoratlar berishi mumkin. Maqolada frontit va etmoidit qanday paydo bo‘lishi, belgilari, ularni gaymoritdan farqlash, qaysi belgilarda shoshilinch yordam kerakligi, tashxis va davolash tamoyillari haqida so‘zlab beramiz.
- Frontit va etmoidit nima
- Sabablari: virus, bakteriya va moyillik omillari
- Frontit va etmoidit belgilari
- Gaymorit, frontit va etmoidit: farqi nimada
- Qachon shoshilinch shifokorga murojaat qilish kerak
- Tashxis: ko‘rik, endoskopiya va KT
- Frontit va etmoidit qanday davolanadi
- Surunkali sinusit va oldini olish
- Ko‘p beriladigan savollar
- Doctor Hasan Medical Centerda
Frontit va etmoidit nima
Burun atrofidagi suyaklarda havo bilan to‘lgan bo‘shliqlar — burun yondosh sinuslari bor. Peshona (frontal) sinuslari qosh ustida, g‘alvirsimon (etmoidal) katakchalar esa burun ildizi va ko‘zlar orasida joylashgan. Ular ingichka yo‘llar orqali burun bo‘shlig‘iga ochiladi. Shilliq qavat shishsa, bu yo‘llar torayadi, ichidagi shilliq chiqolmay qoladi va yallig‘lanish boshlanadi. Peshona sinusining yallig‘lanishi frontit, g‘alvirsimon katakchalarniki esa etmoidit deyiladi. Ular ko‘pincha bir-biri bilan hamda gaymorit (yuqori jag‘ sinusi yallig‘lanishi) bilan birga kechadi. Yosh bolalarda peshona sinuslari hali shakllanib ulgurmagan, shuning uchun ularda ko‘proq etmoidit uchraydi.
Sabablari: virus, bakteriya va moyillik omillari
O‘tkir sinusitning eng ko‘p uchraydigan sababi — oddiy shamollash viruslari. Yevropa EPOS 2020 tavsiyalariga ko‘ra, belgilar 10 kundan oshmasa, bu odatda virusli jarayon. Bakterial infeksiya quyidagi hollarda gumon qilinadi:
- belgilar 10 kundan ortiq yengillashmasdan davom etsa;
- «ikkinchi to‘lqin» kuzatilsa: bemor tuzalayotgandek bo‘lib, keyin yana yomonlashsa;
- yuqori harorat yiringli ajralma va kuchli bir tomonlama og‘riq bilan birga kelsa.
Kasallikka moyillik tug‘diradigan omillar: allergik rinit, burun poliplari, burun to‘sig‘ining qiyshiqligi, chekish va tutunli havo, immunitetning pasayishi. Ular sinus yo‘llarini toraytiradi va yallig‘lanishning qaytalanishiga sharoit yaratadi.
Frontit va etmoidit belgilari
Ikkala holatda ham sinusitning umumiy belgilari kuzatiladi:
- burun bitishi va burun orqali nafas olishning qiyinlashuvi;
- quyuq rangli (sariq, yashil) ajralma yoki shilliqning tomoq orqa devoridan oqib tushishi;
- hid bilishning pasayishi;
- yuzdagi bosim, og‘irlik va og‘riq, oldinga egilganda kuchayadi;
- harorat, holsizlik, yo‘tal, ayniqsa kechasi.
Frontitda og‘riq peshonada, qosh ustida seziladi, ertalab kuchliroq bo‘lishi mumkin, peshonani bosganda yoki taqillatganda og‘riydi. Etmoiditda og‘riq va bosim burun ildizida, ko‘zlar orasida va ko‘zning ichki burchagida bo‘ladi, ba’zan ko‘z orqasiga beradi. Shilliqning tomoqqa tushishi haqida postnazal sindrom maqolamizda batafsil yozganmiz.
Gaymorit, frontit va etmoidit: farqi nimada
| Belgi | Gaymorit (yuqori jag‘) | Frontit (peshona) | Etmoidit (g‘alvirsimon) |
|---|---|---|---|
| Og‘riq joyi | Yonoq, yuqori tishlar | Peshona, qosh usti | Ko‘zlar orasi, burun ildizi |
| Kimda ko‘proq | Eng ko‘p uchraydigan sinusit | O‘smir va kattalarda | Har qanday yoshda, ayniqsa yosh bolalarda |
| Og‘riqni nima kuchaytiradi | Egilish, chaynash | Egilish, peshonani bosish | Egilish, burun ildizini bosish |
| Ehtimoliy asoratlar | Odatda mahalliy kechadi | Peshona suyagi va miyaga o‘tishi | Ko‘z kosasiga o‘tishi |
Amalda sinuslar ko‘pincha birga yallig‘lanadi, shuning uchun aniq tashxisni ko‘rikdan so‘ng LOR shifokor qo‘yadi.
Qachon shoshilinch shifokorga murojaat qilish kerak
Asoratlar kam uchraydi, lekin ular tez rivojlanadi. Quyidagi belgilarda kutmang — tez yordam (103) chaqiring yoki shu kunning o‘zida shifokorga boring:
- qovoqlarning shishi va qizarishi, ayniqsa bolada;
- ko‘zda og‘riq, ko‘z olmasining bo‘rtib chiqishi yoki harakatining qiyinlashuvi;
- ikkilanib ko‘rish yoki ko‘rishning pasayishi;
- peshonada yumshoq, og‘riqli shish paydo bo‘lishi (Pott shishi);
- kuchli, tobora kuchayib borayotgan bosh og‘rig‘i va yuqori harorat;
- ensa mushaklarining qotishi, chalkashlik, uyquchanlik, qusish yoki tutqanoq.
Bu belgilar infeksiya ko‘z kosasi, peshona suyagi yoki miya pardalariga o‘tganini ko‘rsatishi mumkin va shifoxonada davolashni talab qiladi.
Tashxis: ko‘rik, endoskopiya va KT
O‘tkir sinusit tashxisi asosan klinik: shifokor shikoyatlarni so‘raydi, yuz sohasini paypaslaydi va burun bo‘shlig‘ini ko‘radi. Burun endoskopiyasi sinus yo‘llari sohasidagi shish va yiringni, polip yoki to‘siq qiyshiqligini aniqlashga yordam beradi. Oddiy rentgen bugungi tavsiyalarda sinusit uchun asosiy tekshiruv hisoblanmaydi. Kompyuter tomografiyasi (KT) asorat gumon qilinsa, sinusit surunkali yoki tez-tez qaytalanuvchi bo‘lsa va jarrohlik rejalashtirilsa kerak bo‘ladi. Asoratlarda qo‘shimcha ravishda qon tahlillari, ko‘z shifokori ko‘rigi va ba’zan MRT o‘tkaziladi.
Frontit va etmoidit qanday davolanadi
Virusli sinusit odatda o‘z-o‘zidan o‘tadi, davolash esa belgilarni yengillashtirishga qaratiladi:
- tuzli eritma bilan burunni yuvish — shilliqni suyultiradi va chiqishini osonlashtiradi;
- burun ichiga purkaladigan glyukokortikoid — shishni kamaytiradi, uni shifokor tayinlaydi;
- og‘riq va haroratga qarshi oddiy vositalar;
- tomirni toraytiruvchi tomchilar — faqat qisqa muddat, 3–5 kundan oshirmasdan, aks holda burun ularga «o‘rganib qoladi»;
- yetarli suyuqlik ichish va dam olish.
Antibiotiklar faqat bakterial infeksiya belgilari yoki asoratlar bo‘lganda kerak va ularni shifokor tayinlaydi. Virusga ular ta’sir qilmaydi, ortiqcha qabul esa nojo‘ya ta’sirlar va bakteriyalar chidamliligiga olib keladi. Asoratlarda shifoxonada vena ichiga antibiotik yuboriladi, ba’zan shoshilinch jarrohlik kerak bo‘ladi. Uyda isitish va xalq usullari asosiy davo o‘rnini bosmaydi va shifokorga murojaatni kechiktirishi mumkin.
Surunkali sinusit va oldini olish
Belgilar 12 haftadan ortiq davom etsa, sinusit surunkali hisoblanadi. Bunday holatda shifokor sababni izlaydi: allergiya, poliplar, burun to‘sig‘i qiyshiqligi, sinus yo‘llarining tor tuzilishi. Davo uzoq muddatli tuzli yuvish va mahalliy glyukokortikoidlardan boshlanadi. Dorilar yordam bermasa, KT natijasiga ko‘ra funksional endoskopik sinus jarrohligi (FESS) muhokama qilinishi mumkin — u sinus yo‘llarini kengaytirib, shilliq chiqishini tiklaydi.
Xavfni kamaytirish uchun:
- shamollaganda burunni tuzli eritma bilan muntazam yuving;
- allergik rinitni nazoratda saqlang;
- chekmang va tutunli xonalardan saqlaning;
- tomirni toraytiruvchi tomchilarni uzoq ishlatmang;
- burunni ehtiyotkorlik bilan, navbat bilan bitta teshikdan qoqing.
Ko‘p beriladigan savollar
Frontit va gaymoritning farqi nima?
Ikkalasi ham sinusit, farqi yallig‘langan sinusning joyida. Gaymoritda yonoqdagi yuqori jag‘ sinusi zararlanadi va og‘riq yonoq hamda yuqori tishlarga beradi. Frontitda peshona sinusi yallig‘lanadi, og‘riq qosh ustida va peshonada seziladi, oldinga egilganda kuchayadi. Ko‘pincha bir necha sinus birga yallig‘lanadi, shuning uchun aniq tashxisni ko‘rikdan keyin LOR shifokor qo‘yadi va davolash rejasini tuzadi.
Frontitda antibiotik ichish shartmi?
Har doim emas. Ko‘pchilik holatlarda sinusit shamollash virusi bilan bog‘liq va antibiotiksiz, burunni yuvish va mahalliy vositalar bilan o‘tadi. Antibiotik belgilar 10 kundan ortiq davom etsa, ikkinchi marta yomonlashsa, yuqori harorat va yiringli ajralma bo‘lsa yoki asorat gumon qilinsa kerak bo‘ladi. Dorini va kurs davomiyligini faqat shifokor tanlaydi, o‘zboshimchalik bilan ichish tavsiya etilmaydi.
Bolada ko‘z atrofi shishsa, bu etmoidit bo‘lishi mumkinmi?
Ha. Bolalarda shamollashdan keyin qovoqning shishi va qizarishi etmoidit infeksiyasi ko‘z kosasiga o‘tganining belgisi bo‘lishi mumkin. Ayniqsa harorat, ko‘zda og‘riq, ko‘z olmasining bo‘rtishi yoki ko‘rish o‘zgarishi bo‘lsa, bu shoshilinch holat hisoblanadi. Bunday bolani shu kunning o‘zida shifokorga ko‘rsatish yoki tez yordam chaqirish kerak, chunki erta boshlangan davo asoratlarning oldini oladi.
Frontitni uyda isitish mumkinmi?
Peshonaga iliq narsa qo‘yish ba’zan vaqtincha yengillik beradi, lekin sinus yallig‘lanishini davolamaydi va asosiy davo o‘rnini bosmaydi. Yuqori harorat, kuchli og‘riq yoki peshonada shish bo‘lsa, isitish o‘rniga shifokorga murojaat qiling. Uyda burunni tuzli eritma bilan yuvish, yetarli suyuqlik ichish va dam olish foydali. Tomchilarni uzoq ishlatmang va antibiotikni shifokor tavsiyasisiz qabul qilmang.
Doctor Hasan Medical Centerda
Markazda LOR shifokor konsultatsiyasi o‘tkaziladi: shifokor shikoyatlaringizni so‘raydi, burun bo‘shlig‘i va tomoqni ko‘radi, qaysi sinus yallig‘langanini va jarayon qanchalik ifodalanganini baholaydi. Kerak bo‘lsa, qo‘shimcha tekshiruvlar, jumladan KT tayinlanadi, natijalar esa sizga tushunarli tilda izohlanadi. Shu tariqa ko‘rik, tashxis va davolash rejasini bitta tashrifda muhokama qilish mumkin. Shifokor individual reja tuzadi, surunkali yoki qaytalanuvchi sinusitda nazorat ko‘riklarini belgilaydi. Jarrohlik yoki shifoxonada davolash zarur bo‘lsa, LOR shifokor imkoniyatlar va keyingi qadamlarni tushuntiradi. Xizmatlar haqida LOR bo‘limi sahifasida batafsil o‘qing. Qabulga avvalgi tekshiruv natijalari va qo‘llagan dorilaringiz ro‘yxatini olib keling. Ko‘rikdan oldin antibiotikni o‘zboshimchalik bilan boshlamang — bu tashxis qo‘yishni qiyinlashtirishi mumkin.
Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.
Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

