Maqolalar

Hushdan ketish (sinkope) — Doctor Hasan Medical Center, Toshkent

Hushdan ketish (sinkope): sabablari va xavfli belgilari

Ko‘z oldi qorayib, quloq shang‘illab, bir necha soniyaga «o‘chib qolish» — hushdan ketishni ko‘pchilik hayotida kamida bir marta boshdan kechiradi. Tibbiyotda bu holat sinkope deb ataladi: miyaga qon oqimi qisqa vaqtga kamayadi, odam hushini yo‘qotadi va odatda bir daqiqa ichida o‘ziga keladi. Ko‘p hollarda sabab zararsiz — dim xona, uzoq tik turish, qo‘rquv yoki qon ko‘rish. Lekin ba‘zan hushdan ketish yurak ritmi buzilishining yagona ko‘rinishi bo‘ladi va aynan shu holatlarni o‘tkazib yubormaslik muhim. Bu maqolada hushdan ketish nima va u tutqanoqdan qanday farq qilishi, qanday turlari borligi, qaysi belgilar xavfli, yiqilgan odamga qanday yordam berish, qaysi tekshiruvlar sababni aniqlashi va qaytalanishning oldini olish yo‘llari haqida gaplashamiz.

Hushdan ketish nima va u tutqanoqdan qanday farq qiladi

Sinkope — miyaga qon oqimining qisqa vaqtga keskin kamayishi natijasida hushning to‘satdan, qisqa va o‘z-o‘zidan tiklanadigan yo‘qolishi. Miya 6–8 soniya qon olmasa, odam hushini yo‘qotadi; yotgan holatda qon oqimi tiklanadi va hush qaytadi. Odatda butun jarayon bir daqiqadan oshmaydi. Tutqanoq xuruji boshqa mexanizmga ega — bu miya hujayralarining ortiqcha elektr faolligi. Farqlash uchun quyidagi belgilar yordam beradi:

BelgiHushdan ketish (sinkope)Tutqanoq
Oldindan sezilishiKo‘z oldi qorayishi, terlash, ko‘ngil aynishi, holsizlikKo‘pincha to‘satdan yoki g‘alati hid, ta‘m, «dejavyu» hissi
DavomiyligiSoniyalar, kamdan-kam 1–2 daqiqa1–3 daqiqa va undan ko‘p
HarakatlarBo‘shashgan tana, ba‘zan yengil qisqa tortishishRitmik talvasa, tishni qattiq qisish, til tishlash
O‘ziga kelishTez, bir necha soniyada aniq fikrlaydiSekin, uyquchanlik va chalkashlik 10–30 daqiqa
Siydik tutolmaslikKam uchraydiTez-tez

Hushdan ketish bosh aylanishi bilan ham chalkashtiriladi, lekin bosh aylanishida hush saqlanadi — odam atrof aylanayotganini his qiladi, ammo «o‘chib qolmaydi».

Hushdan ketish turlari

TuriQanday sodir bo‘ladiXavf darajasi
Refleks (vazovagal) — eng ko‘p uchraydiUzoq tik turish, dim xona, qo‘rquv, og‘riq, qon ko‘rish, yo‘talish, siyish paytida; oldindan terlash va ko‘ngil aynishi bo‘ladiPast; o‘zi xavfsiz, lekin yiqilish jarohati bo‘lishi mumkin
OrtostatikO‘rnidan tez turganda bosim tushib ketadi: suvsizlanish, qon yo‘qotish, bosim tushiruvchi dorilar, diabetik nerv zararlanishi, keksalikO‘rtacha; sababni aniqlash kerak
Yurak sababli (kardiogen)Ritm buzilishi (juda sekin yoki juda tez urish), yurak klapanlari torayishi, yurak mushagi kasalliklari; ko‘pincha ogohlantiruvchi belgisizYuqori; shoshilinch tekshiruv talab qiladi

Tashvishli odamlarda, uzoq stress fonida hushdan ketishga yaqin holatlar nevroz va vegetativ distoniya belgisi sifatida ham uchraydi; ular xavfli emas, lekin bunday deyish faqat yurak sabablari istisno qilingandan keyin mumkin. Qandli diabetda qon qandining keskin tushishi ham hushsizlikka olib keladi, shuning uchun qandli diabet bilan yashovchilar shakar darajasini doimo nazorat qilishi kerak.

Xavfli belgilar: qachon kardiologga shoshilish kerak

Hushdan ketish quyidagi holatlarda sodir bo‘lsa, yurak sababini istisno qilish uchun tezkor tekshiruv kerak:

  • jismoniy yuklama paytida — yugurish, zinadan chiqish, sport mashg‘uloti vaqtida (yuklamadan keyin emas, aynan paytida);
  • yotgan holatda yoki uyquda — refleks sinkope yotganda bo‘lmaydi;
  • yurak urishining tezlashishi, «uzilib qolishi» yoki ko‘krakdagi og‘riqdan keyin;
  • ogohlantiruvchi belgisiz, to‘satdan, yiqilib jarohat olgan holda;
  • oilada 50 yoshgacha to‘satdan o‘lim yoki yurak kasalligi holatlari;
  • ma‘lum yurak kasalligi, EKGda o‘zgarishlar borligi;
  • bir oy ichida ikki va undan ko‘p marta takrorlanishi.

Agar hushsizlik 5 daqiqadan uzoq davom etsa, odam o‘ziga kelmasa, nafas olishi buzilsa yoki talvasa bo‘lsa — darhol tez yordam chaqiring.

Birinchi yordam: nima qilish va nima qilmaslik

Odam hushini yo‘qotganini ko‘rsangiz, uni yiqilishdan asrashga harakat qiling va chalqancha yotqizing, oyoqlarini yurak darajasidan 30–45 sm balandga ko‘taring — bu miyaga qon oqimini tezda tiklaydi. Yoqasini, kamarini bo‘shating, derazani oching, yuziga sovuq suv sepish mumkin. Odatda odam 1–2 daqiqada o‘ziga keladi; shundan keyin ham 10–15 daqiqa yotqizib qo‘ying, chunki tez turish qaytadan hushdan ketishga olib keladi. Nafas olishi va pulsini tekshiring: nafas yo‘q bo‘lsa — tez yordam chaqirib, yurak-o‘pka reanimatsiyasini boshlang.

Nima qilmaslik kerak: hushsiz odamga suv yoki dori ichirmang (bo‘g‘ilish xavfi), o‘tqazishga yoki tik turg‘izishga shoshilmang, yuziga urmang, bosh va bo‘yinni silkitmang — yiqilganda jarohat bo‘lishi mumkin. O‘zingiz hushdan ketishga yaqin ekanligingizni sezsangiz, darhol o‘tiring yoki yoting, oyoqlaringizni chalishtirib, mushaklarni qattiq qising — bu bosimni ko‘taradi.

Tashxis: qaysi tekshiruvlar sababni aniqlaydi

Birinchi va eng muhim qadam — shifokorning batafsil so‘rovi: nima qilayotgan edingiz, oldindan nimani his qildingiz, qancha vaqt hushsiz bo‘ldingiz, ko‘rgan odamlar nimani ko‘rdi. Shuning uchun guvohlarni qabulga olib kelish yoki ularning so‘zini yozib olish foydali. Keyin bosim yotgan va turgan holatda o‘lchanadi.

  • EKG — har bir hushdan ketgan odamga qilinadi: ritm buzilishi, o‘tkazuvchanlik blokadalari, chandiq o‘zgarishlari ko‘rinadi;
  • Holter monitoringi — 24–72 soat davomida EKG yozib boriladi; vaqti-vaqti bilan bo‘ladigan aritmiyalarni ushlaydi va hushdan ketish paytidagi ritmni ko‘rish imkonini beradi;
  • Ortostatik sinama — 5 daqiqa yotgandan keyin tik turiladi va bosim 3 daqiqa davomida o‘lchanadi; sistolik bosim 20 mm dan ko‘p tushsa — ortostatik gipotenziya;
  • EXOKG — xavfli belgilar bo‘lsa, klapanlar va yurak mushagi holatini ko‘rish uchun;
  • Qon tahlili — gemoglobin (anemiya), qon qandi (gipoglikemiya), elektrolitlar;
  • EEG — faqat tutqanoqqa shubha bo‘lganda: talvasa, til tishlash, uzoq chalkashlik; oddiy sinkopeda EEG kerak emas;
  • Miya KT yoki MRT — bosh jarohati yoki nevrologik belgilar bo‘lganda.

Davolash sabab bo‘yicha

Refleks sinkopeda dori odatda kerak emas: qo‘zg‘atuvchi omillarni bilish va ogohlantiruvchi belgilar paytida o‘tirib olish yetarli. Ortostatik gipotenziyada suyuqlik va tuz miqdori ko‘paytiriladi, bosim tushiruvchi dorilar dozasi shifokor tomonidan qayta ko‘rib chiqiladi, kompression paypoq tavsiya etiladi. Yurak sababli sinkopeda davolashni kardiolog belgilaydi: aritmiyaga qarshi dorilar, juda sekin ritmda — yurak stimulyatori, klapan torayishida — jarrohlik. Anemiya yoki qand tushishi aniqlansa, asosiy kasallik davolanadi. Bosh og‘rig‘i bilan birga keladigan holatlarda nevrolog migren va boshqa nevrologik sabablarni ham baholaydi.

Profilaktika: qaytalanishning oldini olish

  • Kuniga 1,5–2 litr suyuqlik iching, issiqda va jismoniy yuklamada — ko‘proq;
  • Shifokor cheklamagan bo‘lsa, ovqatda tuzni keskin kamaytirmang;
  • O‘rnidan sekin turing: avval o‘tiring, 30 soniya kuting, keyin turing — ayniqsa ertalab;
  • Dim, issiq joylarda uzoq tik turishdan qoching; navbatda turganda oyoq mushaklarini harakatlantiring;
  • Ogohlantiruvchi belgilarni — ko‘z oldi qorayishi, terlash, quloqda shovqin — o‘rganing va darhol o‘tiring yoki yoting;
  • Nonushtani o‘tkazib yubormang, spirtli ichimlikni cheklang, dorilar ro‘yxatini shifokor bilan qayta ko‘ring.

Ko‘p beriladigan savollar

Hushdan ketish tutqanoqdan qanday farq qiladi?

Hushdan ketishda odam oldindan ko‘z oldi qorayishi, terlash, holsizlikni sezadi, soniyalar ichida yiqiladi va 1–2 daqiqada to‘liq o‘ziga keladi. Tutqanoqda ritmik talvasa, til tishlash bo‘lishi mumkin, xuruj uzoqroq davom etadi va keyin 10–30 daqiqa uyquchanlik, chalkashlik kuzatiladi. Aniq farqlash uchun guvohlarning tavsifi va EKG, kerak bo‘lsa EEG qilinadi.

Bir marta hushdan ketdim — shifokorga borish shartmi?

Ha, hech bo‘lmaganda EKG qilish va bosimni o‘lchatish kerak. Aksariyat hollarda sabab zararsiz refleks bo‘lib chiqadi, lekin yurak ritmi buzilishi dastlab aynan bitta hushdan ketish bilan namoyon bo‘lishi mumkin. Jismoniy yuklama paytida, yotganda, ko‘krak og‘rig‘i yoki jarohat bilan sodir bo‘lgan hushdan ketishda tekshiruvni kechiktirmaslik kerak.

Hushdan ketgan odamga nima qilish kerak?

Chalqancha yotqizing, oyoqlarini yurak darajasidan balandga ko‘taring, yoqasini bo‘shating va toza havo kiring. Nafas olishi va pulsini tekshiring — nafas yo‘q bo‘lsa, tez yordam chaqirib reanimatsiyani boshlang. O‘ziga kelgach, 10–15 daqiqa yotishga ruxsat bering. Hushsiz odamga suv yoki dori bermang, turg‘izishga shoshilmang, yuziga urmang.

Hushdan ketishda Holter nima uchun kerak?

Oddiy EKG yurak ritmini faqat 10 soniya davomida yozadi, hushdan ketishga sabab bo‘ladigan aritmiya esa kuniga bir necha marta yoki undan kam uchraydi. Holter 24–72 soat davomida ritmni uzluksiz yozib boradi, bemor esa kundalikda o‘zini qanday his qilganini qayd etadi. Shunday qilib hushdan ketish yoki bosh aylanishi vaqtidagi ritmni ko‘rish mumkin bo‘ladi.

Doctor Hasan Medical Centerda

Markazda hushdan ketgan bemor nevrolog va kardiolog tomonidan bir kunda ko‘rikdan o‘tadi: batafsil so‘rov, yotgan va turgan holatda bosim o‘lchash, EKG va qon tahlillari bir qabulda bajariladi. Ritm buzilishiga shubha bo‘lsa, Holter monitoringi o‘rnatiladi va natijani kardiolog tushuntiradi; nevrologik sabab ehtimolida qo‘shimcha tekshiruvlar belgilanadi. Maqsad — xavfli yurak sababini o‘tkazib yubormaslik va zararsiz holatda bemorni keraksiz tekshiruvlardan asrash. Agar siz yoki yaqiningiz hushdan ketgan bo‘lsa, ayniqsa yuklama paytida yoki jarohat bilan, tekshiruvni kechiktirmang.

Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.

Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

Maxkamova Madina Maxkamovna — Nevrolog
Maxkamova Madina Maxkamovna
Nevrolog
Po‘latova Muqaddas Xalilovna — Nevrolog
Po‘latova Muqaddas Xalilovna
Nevrolog
Mirahmedova Aysara Xushvakovna — Kardiolog
Mirahmedova Aysara Xushvakovna
Kardiolog
Saytni ishlab chiqdi — KLINIKI.UZ