Maqolalar

Preeklampsiya — Doctor Hasan Medical Center, Toshkent

Preeklampsiya: homiladorlikda yuqori qon bosimi belgilari

Homiladorlikning ikkinchi yarmida qon bosimi ko‘tarilishi — bu shunchaki «charchoq» emas. Preeklampsiya 20-haftadan keyin paydo bo‘ladigan, qon bosimi 140/90 va undan yuqori ko‘rsatkich bilan siydikda oqsil yoki ichki organlar zararlanishi belgilari qo‘shiladigan holat. U har 20–25 homiladorning birida uchraydi va vaqtida aniqlanmasa ona uchun ham, bola uchun ham xavfli bo‘lishi mumkin. Yaxshi tomoni — muntazam kuzatuv va oddiy tekshiruvlar bilan uni erta bosqichda ushlash mumkin. Bu maqolada preeklampsiya nima, kimlar ko‘proq xavf ostida, qaysi belgilar diqqat talab qiladi va qaysilari tez yordam chaqirishni taqozo etadi, tashxis qanday qo‘yiladi, davolash va tug‘ruq vaqti qanday hal qilinadi va tug‘ruqdan keyin nimani nazorat qilish kerakligi haqida sodda tilda gaplashamiz.

Preeklampsiya nima

Preeklampsiya — homiladorlikning 20-haftasidan keyin, ba‘zan tug‘ruqdan keyingi birinchi haftalarda rivojlanadigan holat. Uning asosida yo‘ldosh tomirlarining to‘liq shakllanmasligi yotadi: natijada onaning tomirlari torayadi, qon bosimi ko‘tariladi, buyrak, jigar, miya va qon ivish tizimi zarar ko‘rishi mumkin. Tashxis uchun ikki shart kerak: kamida 4 soat oraliq bilan ikki marta o‘lchangan bosim 140/90 mm simob ustuni va undan yuqori bo‘lishi hamda siydikda oqsil yoki organlar zararlanishining boshqa belgilari — trombotsitlar kamayishi, jigar fermentlari oshishi, kreatinin ko‘tarilishi, bosh og‘rig‘i, ko‘rish buzilishi. Agar bosim homiladorlikdan oldin ham yuqori bo‘lgan bo‘lsa, bu surunkali gipertoniya deyiladi, unga preeklampsiya qo‘shilishi ham mumkin.

Kimlar ko‘proq xavf ostida

Preeklampsiya har qanday homiladorlikda rivojlanishi mumkin, lekin ayrim omillar ehtimolni sezilarli oshiradi:

  • Birinchi homiladorlik yoki yangi turmush o‘rtog‘i bilan birinchi homiladorlik;
  • 35 yoshdan katta yoki 18 yoshdan kichik bo‘lish;
  • Egizak va ko‘p homilali homiladorlik;
  • Surunkali gipertoniya, buyrak kasalliklari;
  • Qandli diabet — homiladorlikdan oldingi yoki gestatsion diabet;
  • Semizlik — tana massasi indeksi 30 dan yuqori;
  • Oldingi homiladorlikda preeklampsiya yoki onada, opa-singilda bo‘lgani;
  • Autoimmun kasalliklar, EKU yordamida homiladorlik, homiladorliklar orasida 10 yildan ortiq tanaffus.

Xavf omillari bo‘lgan ayollar uchun shifokor birinchi trimestrdan boshlab alohida kuzatuv rejasini tuzadi.

Belgilari: qaysi shish xavfli

Preeklampsiya ko‘pincha hech qanday shikoyatsiz boshlanadi va bosim navbatdagi qabulda o‘lchanganda aniqlanadi. Shuning uchun har ko‘rikda bosim o‘lchash va siydik tahlili rasmiyatchilik emas. Shikoyatlar paydo bo‘lsa, ular quyidagicha:

  • Kuchli, o‘tib ketmaydigan bosh og‘rig‘i — og‘riq qoldiruvchilar yordam bermaydi;
  • Ko‘rish buzilishi — ko‘z oldida «chivinlar», yaltirash, loyqa ko‘rish;
  • O‘ng qovurg‘a ostida yoki to‘sh ostida og‘riq — jigar kapsulasi taranglashgan, ko‘pincha «me‘da og‘riyapti» deb o‘ylanadi;
  • Ko‘ngil aynishi va qusish homiladorlikning ikkinchi yarmida;
  • Nafas qisilishi, siydik miqdorining kamayishi.

Shish haqida alohida. Oyoq-panjada kechga yaqin kuchayib, ertalab o‘tib ketadigan shish homiladorlikda odatiy va o‘z-o‘zidan xavfli emas. Xavotirli belgi — yuz, qovoqlar va qo‘l panjalarida ertalab paydo bo‘ladigan shish, uzukning birdan sig‘may qolishi, hamda haftada 1–1,5 kg dan ortiq tez vazn ortishi. Bu suyuqlikning to‘qimalarda to‘planishini ko‘rsatadi va bosim hamda siydik oqsilini zudlik bilan tekshirishni talab qiladi.

Qachon tez yordam chaqirish kerak

Quyidagi holatlarda navbatdagi qabulni kutmasdan tez yordamga murojaat qiling: bosim 160/110 va undan yuqori; kuchli bosh og‘rig‘i ko‘rish buzilishi bilan; o‘ng qovurg‘a osti yoki to‘sh ostidagi kuchli og‘riq; to‘satdan nafas qisilishi; homila harakatlarining sezilarli kamayishi; tutqanoq.

Eklampsiya — preeklampsiya fonida paydo bo‘ladigan tutqanoq xuruji. Bu miya tomirlarining o‘ta kuchli spazmi natijasi va ona hamda bola hayotiga bevosita tahdid. HELLP sindromi — nomi uchta buzilishning bosh harflaridan: eritrotsitlar parchalanishi (gemoliz), jigar fermentlari oshishi va trombotsitlar kamayishi. Sodda tilda — jigar va qon ivish tizimi ishdan chiqa boshlaydi. Ko‘pincha o‘ng qovurg‘a osti og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi va holsizlik bilan boshlanadi, bosim esa har doim ham juda yuqori bo‘lmaydi. Ikkala holat ham faqat statsionarda boshqariladi.

Tashxis: qanday tekshiruvlar o‘tkaziladi

Bosimni to‘g‘ri o‘lchash muhim: 5 daqiqa tinch o‘tirgandan keyin, qo‘l yurak darajasida, manjet bilak yo‘g‘onligiga mos bo‘lishi kerak. Bitta yuqori ko‘rsatkich hali tashxis emas — o‘lchov 4 soatdan keyin takrorlanadi, uyda bosim kundaligi yuritish shifokorga rasmni to‘liq ko‘rishga yordam beradi.

TekshiruvNima uchun kerak
Qon bosimini o‘lchashAsosiy mezon: 140/90 dan kuzatuv, 160/110 dan shoshilinch holat
Siydikda oqsil (test-chiziq, sutkalik siydik yoki oqsil/kreatinin nisbati)Buyrak zararlanishini ko‘rsatadi
Umumiy qon tahliliTrombotsitlar va gemoglobin — HELLP belgilari
ALT, AST, bilirubinJigar zararlanishi
Kreatinin, siydik kislotasiBuyrak faoliyati
Homila UZI va DopplerHomila o‘sishi, suv miqdori, yo‘ldosh va kindik tomirlarida qon oqimi

Homiladorlikda UZI homilaning o‘sishdan orqada qolmayotganini ko‘rsatadi, Doppler tekshiruvi esa bachadon va kindik arteriyalarida qon oqimi qarshiligini baholaydi — bu yo‘ldosh ishining eng erta ko‘rsatkichlaridan biri. Birinchi trimestrdagi homiladorlik skriningi davomida xavfni oldindan hisoblash ham mumkin: onaning bosimi, anamnezi, bachadon arteriyalari Doppleri va qon ko‘rsatkichlari birga baholanadi.

Kuzatuv va davolash tamoyillari

Preeklampsiyani to‘liq bartaraf etadigan yagona usul — tug‘ruq, chunki sabab yo‘ldoshda. Shifokorning vazifasi ikki narsani muvozanatlash: onaning xavfsizligi va bolaning yetilishi uchun vaqt. Yengil shaklda, 37-haftagacha, ayol tez-tez kuzatuvda bo‘ladi: bosim, siydik oqsili va qon tahlillari haftada bir-ikki marta, UZI va Doppler 2–3 haftada bir. Bosim barqaror yuqori bo‘lsa, homiladorlikda xavfsiz hisoblangan bosim tushiruvchi dorilar tayinlanadi — maqsad bosimni xavfsiz oraliqda ushlab turish. Og‘ir shaklda statsionar kuzatuv, tutqanoqni oldini oluvchi davolash va, muddat 34 haftadan kam bo‘lsa, homila o‘pkasini yetiltiruvchi preparatlar qo‘llaniladi. Tug‘ruq vaqti holatning og‘irligi va muddatga qarab hal qilinadi: 37-haftadan keyin aniqlangan preeklampsiyada odatda tug‘ruqni kechiktirmaslik tavsiya etiladi.

Profilaktika haqida. Xavfi yuqori ayollarda 12–16-haftadan boshlab kichik dozali aspirin qabul qilish preeklampsiya ehtimolini kamaytirishi isbotlangan. Ammo bu qarorni faqat shifokor qabul qiladi — o‘zboshimchalik bilan aspirin ichish mumkin emas. Ratsionda yetarli kalsiy, mo‘tadil jismoniy faollik va vazn nazorati foydali; tuzni keskin cheklash yoki suyuqlikni kamaytirish, aksincha, tavsiya etilmaydi.

Tug‘ruqdan keyin: nazorat va kelajakdagi xavf

Tug‘ruqdan keyin bosim odatda bir necha kun ichida pasayadi, lekin preeklampsiya tug‘ruqdan keyingi 6 hafta ichida ham rivojlanishi mumkin. Shuning uchun birinchi 72 soatda va 7–10-kunlarda bosimni o‘lchash, bosh og‘rig‘i va ko‘rish buzilishiga diqqat qilish kerak. Agar bosim 12 haftadan keyin ham yuqori qolsa, bu surunkali gipertoniya hisoblanadi va terapevt yoki kardiolog kuzatuvini talab qiladi.

Preeklampsiyani boshdan kechirgan ayollarda kelajakda gipertoniya, yurak ishemik kasalligi va insult xavfi taxminan ikki barobar yuqori. Bu qo‘rqitish uchun emas — homiladorlik organizm uchun o‘ziga xos «stress-test» bo‘lganini anglatadi. Yillik bosim o‘lchash, qand va xolesterin tahlillari, vazn nazorati bu xavfni sezilarli kamaytiradi. Keyingi homiladorlikni rejalashtirganda ginekologga oldingi preeklampsiya haqida albatta aytish kerak.

Ko‘p beriladigan savollar

Preeklampsiya qachon boshlanadi?

Odatda homiladorlikning 20-haftasidan keyin, ko‘pincha uchinchi trimestrda — 34-haftadan so‘ng. Kamroq hollarda tug‘ruqdan keyingi birinchi 6 hafta ichida ham rivojlanishi mumkin. Erta, 34-haftagacha boshlangan preeklampsiya odatda og‘irroq kechadi va yaqinroq kuzatuvni talab qiladi, shuning uchun ikkinchi trimestrdan boshlab har qabulda bosim o‘lchanadi va siydik tekshiriladi.

Oyoqlarim shishgan — bu preeklampsiyami?

Har doim ham emas. Kechga yaqin kuchayib, ertalab o‘tib ketadigan oyoq shishi homiladorlikda ko‘p uchraydi va bosim normal bo‘lsa xavfli emas. Xavotir uyg‘otadigani — yuz, qovoq va qo‘l panjalaridagi shish, haftada 1–1,5 kg dan ortiq vazn ortishi, bosh og‘rig‘i yoki yuqori bosim bilan birga kelgan shish. Bunday holatda bosim va siydik oqsilini tekshirish kerak.

Preeklampsiyani dori bilan davolash mumkinmi?

Dorilar bosimni xavfsiz oraliqda ushlab turadi va tutqanoqning oldini oladi, ammo sababni — yo‘ldoshdagi o‘zgarishlarni — bartaraf etmaydi. To‘liq tuzalish faqat tug‘ruqdan keyin bo‘ladi. Shifokor onaning ahvoli va homilaning yetilganligini hisobga olib, kuzatuvni davom ettirish yoki tug‘ruqni boshlash haqida qaror qabul qiladi.

Keyingi homiladorlikda preeklampsiya qaytaladimi?

Xavf oshadi, ayniqsa oldingi preeklampsiya erta boshlangan yoki og‘ir kechgan bo‘lsa, lekin ko‘p ayollarda keyingi homiladorlik asoratsiz o‘tadi. Homiladorlikni rejalashtirishda ginekologga oldingi holat haqida aytish kerak: u xavfni baholaydi, bosim va vaznni nazorat qilishni, kerak bo‘lsa 12-haftadan kichik dozali aspirin profilaktikasini tayinlaydi.

Doctor Hasan Medical Centerda

Markazda ginekologiya yo‘nalishi bo‘yicha homilador ayollar uchun bosim nazorati, siydik va qon tahlillari hamda homila UZI va Doppler tekshiruvi bir qabulda o‘tkaziladi. Xavf omillari bo‘lgan ayollar uchun ginekolog birinchi trimestrdan kuzatuv rejasini tuzadi, kerak bo‘lsa kardiolog bilan birga bosimni nazorat qilish taktikasini belgilaydi. Tug‘ruqdan keyingi davrda ham bosim va qon ko‘rsatkichlari tekshiriladi, natijalar tushunarli tilda tushuntiriladi. Bosimingiz ko‘tarilgan yoki shish, bosh og‘rig‘i bezovta qilayotgan bo‘lsa, kutmang — tekshiruvdan o‘ting.

Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.

Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

Muxamedova Muxabbat Mavlyanovna — Ginekolog
Muxamedova Muxabbat Mavlyanovna
Ginekolog
Mirahmedova Aysara Xushvakovna — Kardiolog
Mirahmedova Aysara Xushvakovna
Kardiolog
Saytni ishlab chiqdi — KLINIKI.UZ