Maqolalar
Tonzillolitlar: murtakdagi hidli oq tiqinlar
Tonzillolitlar (murtak toshlari yoki murtak tiqinlari) — tanglay murtaklari yuzasidagi chuqurchalarda, ya’ni lakunalarda hosil bo‘ladigan oq-sariq, yumshoq yoki qattiqroq bo‘lakchalar. Ular ko‘pincha yo‘talganda o‘z-o‘zidan tushib chiqadi, ezilganda esa o‘tkir, badbo‘y hid taratadi. Ko‘pchilik ularni og‘izdan kelayotgan noxush hid, tomoqda nimadir tiqilib turgandek tuyulishi yoki ko‘zguda murtakda ko‘ringan oq nuqta tufayli payqaydi. Tonzillolitlar xavfli emas va yuqumli kasallik hisoblanmaydi, biroq ular odamni uzoq bezovta qilishi, muloqotda noqulaylik tug‘dirishi mumkin. Maqolada murtak tiqinlari nima uchun paydo bo‘lishi, ularni angina va surunkali tonzillitdan qanday farqlash, uyda nima qilish mumkin va nima mumkin emasligi, qaysi belgilar shoshilinch ko‘rikni talab qilishi hamda LOR shifokori qanday yordam berishi haqida gaplashamiz.
- Tonzillolitlar nima va qanday hosil bo‘ladi
- Murtak tiqinlari belgilari: og‘iz hidi va yot jism hissi
- Tonzillolit, angina yoki surunkali tonzillit: qanday farqlash mumkin
- Qachon shoshilinch shifokorga murojaat qilish kerak
- Tashxis: LOR shifokori nimani tekshiradi
- Uyda nima qilish mumkin va nima mumkin emas
- Shifokor qanday davolaydi
- Ko‘p beriladigan savollar
- Doctor Hasan Medical Centerda
Tonzillolitlar nima va qanday hosil bo‘ladi
Tanglay murtaklari og‘iz va burun orqali kiradigan mikroblarga qarshi kurashadigan limfoid to‘qimadan iborat. Ularning yuzasi tekis emas: ichkariga qarab ketgan tor chuqurchalar — lakunalar (kriptalar) bor. Bu chuqurchalarda ovqat qoldiqlari, ko‘chgan shilliq qavat hujayralari, so‘lak va bakteriyalar to‘planadi. Lakuna o‘zini yaxshi tozalay olmasa, bu massa zichlashadi, vaqt o‘tishi bilan unga kalsiy tuzlari cho‘kadi va tiqin yoki tosh hosil bo‘ladi. Ichidagi bakteriyalar oltingugurtli birikmalar ishlab chiqaradi — tiqinlarning o‘ziga xos hidi shundan.
Tonzillolitlar ko‘proq kattalarda uchraydi. Ularning paydo bo‘lishiga quyidagilar sabab bo‘ladi:
- chuqur va keng lakunali, katta murtaklar;
- tez-tez takrorlanadigan tomoq yallig‘lanishlari va surunkali tonzillit;
- og‘iz gigienasining yetarli emasligi, tish va milk kasalliklari;
- og‘iz qurishi: kam suv ichish, og‘iz bilan nafas olish, chekish;
- burundan tomoqqa doimiy shilliq oqishi, masalan, gaymorit yoki allergik rinitda.
Murtak tiqinlari belgilari: og‘iz hidi va yot jism hissi
Mayda tonzillolitlar ko‘pincha hech qanday belgi bermaydi va tomoq ko‘zdan kechirilganda tasodifan topiladi. Kattaroq tiqinlarda quyidagilar kuzatiladi:
- tish yuvilgandan keyin ham ketmaydigan og‘iz hidi (galitoz);
- tomoqda yot jism yoki bo‘lak tiqilib qolgandek his, yutinganda noqulaylik;
- murtakda ko‘rinadigan oq yoki sarg‘ish nuqta;
- og‘izda noxush yoki metall ta’mi;
- tomoqning bir tomonida yengil og‘riq, ba’zan quloqqa tarqaladi — murtak va quloq umumiy nervlar bilan bog‘langan;
- yo‘talganda og‘izdan sassiq hidli mayda bo‘lakcha tushib chiqishi.
Isitma, kuchli og‘riq va umumiy holsizlik tonzillolitlarga xos emas — bunday belgilar o‘tkir yallig‘lanishdan dalolat beradi.
Tonzillolit, angina yoki surunkali tonzillit: qanday farqlash mumkin
Murtakdagi oq dog‘ har doim ham bir xil narsani anglatmaydi, davolash esa to‘g‘ri tashxisga bog‘liq:
| Holat | Qanday ko‘rinadi va kechadi | Nima qilinadi |
|---|---|---|
| Tonzillolit | Bitta yoki bir nechta zich oq-sariq bo‘lakcha, hidli; isitma yo‘q, umumiy ahvol yaxshi | Og‘iz gigienasi, gargara; bezovta qilsa — LOR ko‘rigi |
| Angina (o‘tkir tonzillit) | To‘satdan boshlanadi: yuqori isitma, yutganda kuchli og‘riq, murtaklar qizargan va shishgan, ustida yiringli qoplama, bo‘yin limfa tugunlari og‘riqli | Shifokor ko‘rigi va tomoq surtmasi; bakterial bo‘lsa, antibiotikni shifokor tayinlaydi |
| Surunkali tonzillitdagi kazeoz tiqinlar | Lakunalarda suyuq yiring yoki pishloqsimon massa, murtak ravoqlari qizargan, tez-tez angina, bo‘yinda kattalashgan tugunlar | LOR kuzatuvi, lakunalarni yuvish, ko‘rsatma bo‘lsa — murtaklarni olib tashlash masalasi |
Tomoq og‘rig‘i isitma bilan kechayotgan bo‘lsa, og‘riq virusli yoki bakterial ekanini aniqlash muhim, chunki antibiotik faqat bakterial infeksiyada kerak. Doimiy qirilish va quruqlik hissi esa ko‘proq surunkali faringitga xos.
Qachon shoshilinch shifokorga murojaat qilish kerak
Quyidagi belgilar oddiy tonzillolitga to‘g‘ri kelmaydi — LOR ko‘rigini kechiktirmang, nafas olish qiyinlashsa esa darhol tez yordam chaqiring:
- og‘izni ochish, yutish yoki gapirish qiyinlashishi, so‘lak oqib turishi, ovozning g‘o‘ldirab qolishi — murtak atrofi absessi belgisi bo‘lishi mumkin;
- yuqori isitma va tomoqning bir tomonida kuchayib borayotgan og‘riq;
- bir murtakning ikkinchisidan sezilarli kattalashishi;
- murtakda yara, qonash yoki qattiq o‘simta;
- bo‘yinda kattalashib borayotgan qattiq tugun, sababsiz ozish;
- uch haftadan ortiq davom etayotgan og‘riq yoki yot jism hissi.
Tashxis: LOR shifokori nimani tekshiradi
Ko‘pincha tashxis uchun oddiy LOR ko‘rigi yetarli. Shifokor murtaklar hajmini, lakunalar holatini va ravoqlar rangini baholaydi, shpatel bilan murtakni yengil bosib, lakunalar ichidagi narsani ko‘radi. Bo‘yin limfa tugunlari paypaslab tekshiriladi. Tez-tez angina bo‘lsa yoki yallig‘lanishga shubha tug‘ilsa, tomoqdan surtma olinadi — u mikroblar va zamburug‘larni aniqlashga yordam beradi. Burundan tomoqqa shilliq oqayotgan bo‘lsa, burun bo‘shlig‘i ham ko‘zdan kechiriladi. Ba’zan tonzillolit boshqa sabab bilan qilingan tasviriy tekshiruvda tasodifan topiladi; belgilar bo‘lmasa, bunday topilma davolashni talab qilmaydi.
Uyda nima qilish mumkin va nima mumkin emas
Mayda tiqinlar ko‘pincha o‘z-o‘zidan tushib ketadi, oddiy choralar esa ularning qayta hosil bo‘lishini kamaytiradi:
- ovqatdan keyin iliq tuzli suv bilan gargara qilish;
- tishlarni ertalab va kechqurun yuvish, tish ipi va til tozalagichdan foydalanish;
- yetarli suv ichish, chekishni tashlash;
- burun bitib qolsa, uni davolab, burun orqali nafas olishni tiklash.
Nima qilish mumkin emas: tiqinni tish kavlagich, soch to‘g‘nog‘ichi, qalam, tirnoq yoki boshqa qattiq narsa bilan siqib chiqarishga urinmang. Murtak to‘qimasi yumshoq va tomirlarga boy: uni jarohatlash qon ketishiga, yallig‘lanishga va lakunaning chandiqlanib, tiqinlar yanada ko‘payishiga olib keladi. Spirtli chayqatgichlarni ko‘p ishlatish og‘izni quritadi. Antibiotiklarni o‘zboshimchalik bilan ichmang — ular toshni eritmaydi, har qanday dorini esa shifokor tayinlaydi.
Shifokor qanday davolaydi
Belgisiz tonzillolitlarni davolash shart emas. Agar tiqinlar bezovta qilsa, LOR shifokori ularni maxsus asbob bilan ehtiyotkorlik bilan olib tashlashi yoki lakunalarni antiseptik eritma bilan yuvish kursini tavsiya qilishi mumkin. Bu muolaja lakunalarni tozalab, hid va noqulaylikni kamaytiradi, ammo murtaklarning tuzilishini o‘zgartirmaydi, shu sababli tiqinlar vaqt o‘tib qaytishi mumkin. Surunkali tonzillit belgilari bo‘lsa, u alohida davolanadi.
Tiqinlar tez-tez qaytalanib, hayot sifatini sezilarli buzsa yoki yiliga bir necha marta angina bo‘lsa, murtaklarni olib tashlash — tonzillektomiya masalasi ko‘riladi. Bu qaror foyda va xavflar tortib ko‘rilgandan so‘ng qabul qilinadi, amaliyot esa ixtisoslashgan jarrohlik bo‘limida bajariladi.
Ko‘p beriladigan savollar
Tonzillolitlar yuqumlimi?
Yo‘q. Murtak tiqinlari ovqat qoldiqlari, ko‘chgan hujayralar va og‘izda doimo yashaydigan bakteriyalardan hosil bo‘ladi, ular boshqa odamga yuqmaydi. Oila a’zolarida ham tiqinlar bo‘lsa, bu ko‘pincha murtaklar tuzilishining o‘xshashligi yoki umumiy odatlar bilan bog‘liq. Biroq murtakdagi oq dog‘ isitma va kuchli og‘riq bilan kechsa, bu tonzillolit emas, angina bo‘lishi mumkin — unda shifokorga ko‘rining.
Tiqinni o‘zim chiqarsam bo‘ladimi?
Yo‘talganda yoki gargara paytida o‘zi tushib chiqqan tiqin xavf tug‘dirmaydi. Ammo uni tish kavlagich, tirnoq yoki boshqa qattiq narsa bilan siqib chiqarish tavsiya etilmaydi: murtak osongina jarohatlanadi, qonaydi va yallig‘lanadi, chandiqlangan lakunalarda esa tiqinlar yanada ko‘p to‘planadi. Tiqinlar tez-tez bezovta qilsa, LOR shifokori ularni xavfsiz usulda olib tashlash yo‘lini taklif qiladi.
Tonzillolit tufayli murtaklarni olib tashlash kerakmi?
Ko‘p hollarda kerak emas. Aksariyat odamlarga og‘iz gigienasi, gargara va zarur bo‘lganda lakunalarni yuvish yetarli. Murtaklarni olib tashlash masalasi tiqinlar tinimsiz qaytalanib, kuchli og‘iz hidi va noqulaylik tug‘dirganda yoki tez-tez angina bo‘lganda ko‘riladi. Bu qaror LOR shifokori bilan birga, foyda va xavflarni tortib ko‘rgandan keyin qabul qilinadi.
Og‘iz hidi har doim tonzillolitdanmi?
Yo‘q. Og‘iz hidining eng ko‘p sababi — til yuzasidagi karash, tish va milk kasalliklari. Shuningdek, gaymorit, burundan tomoqqa shilliq oqishi, og‘iz qurishi, oshqozon va ichak muammolari ham hid beradi. Tonzillolitlar sabablardan faqat biri. Shu sababli avval tish shifokori va LOR shifokori ko‘rigidan o‘tish, kerak bo‘lsa boshqa mutaxassislar bilan maslahatlashish to‘g‘ri bo‘ladi.
Doctor Hasan Medical Centerda
Markazda LOR shifokori konsultatsiyasi va tomoq ko‘rigi o‘tkaziladi: shifokor murtaklar va lakunalar holatini baholaydi, tonzillolitni angina va surunkali tonzillitdan farqlaydi, bo‘yin limfa tugunlarini tekshiradi. Kerak bo‘lsa, shu tashrifning o‘zida tomoqdan surtma topshirish mumkin. Tiqinlar bezovta qilayotgan bo‘lsa, shifokor lakunalarni yuvish yoki tiqinlarni olib tashlash imkoniyatini va keyingi qadamlarni siz bilan muhokama qiladi. Natijalar tushunarli tilda izohlanadi, og‘iz va tomoq parvarishi bo‘yicha shaxsiy reja hamda nazorat ko‘riklari belgilanadi. Qabulga avvalgi tahlil natijalari va ichayotgan dorilaringiz ro‘yxatini olib keling.
Muhim: ushbu maqola faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Aniq tashxis va davolash rejasi uchun mutaxassisga murojaat qiling.
Shu yo‘nalish bo‘yicha shifokorlarimiz

